Μυθολογία

το όρος Άτλας[1]

Μέσα σε ένα ωραίο περιβόλι, κόρες χαριτωμένες, οι Εσπερίδες, φυλούσαν τους καρπούς αυτούς, δώρα των θεών στην Ήρα για τον γάμο της με τον Δία. Για να αποθαρρύνουν τους κλέφτες, είχαν με πολλή φρόνηση εξασφαλίσει τις υπηρεσίες ενός εκατοντακέφαλου δράκοντα. Ο Ηρακλής, ήρθε, σκότωσε το τέρας και πήρε τα χρυσά μήλα. Με τρόπο τελείως φυσικό, όπως παρατήρησε ο Στράβων, το υπέροχο αυτό περιβόλι βρισκόταν στην Δύση, όχι μακριά από τις στήλες του Ηρακλή, όχι μακριά από τα διάφορα θέρετρα των νεκρών. Ο Ησίοδος κάνει λόγο για τις Εσπερίδες «που πέρ’ από τον ξακουσμένο Ωκεανό τα μήλα τα χρυσά φυλάνε»[2].

Όμως, οι αξιαγάπητες προστάτιδες των ιερών καρπών αποδεικνύονταν κόρες του Άτλαντα. Κατά μία πασίγνωστη παράδοση, ο γίγαντας αυτός, τιμωρημένος από το Δία για απείθεια, είχε καταδικαστεί να κρατά τον ουρανό στους ώμους του. Για τους Αρχαίους, που τόσο πολύ τους άρεσε να αναγνωρίζουν τους μύθους τους στη φύση, η επίπονη αυτή στάση είχε παρασταθεί με ένα βουνό τόσο ψηλό που έμοιαζε να συγκρατεί το στερέωμα. Όπως είναι ευνόητο, ο Άτλας βρισκόταν στη Δύση, κοντά στις θυγατέρες του κοντά στα Τάρταρα, κοντά στο νησί των Παμμακάρων. Ο Ησίοδος μπορούσε να γράψει: «Ο Άτλας … ορθός στα πέρατα της γης, μπροστά στις λιγερόφωνες τις Εσπερίδες, κρατάει τον πλατύτατο ουρανό»[3]. Τον τοποθετεί και αυτός κοντά στα Τάρταρα[4].

Ο Οβίδιος θέλει τον ίδιο τον γίγαντα φύλακα των «χρυσών καρπών». Ο Περσέας έρχεται να τον συναντήσει. Ο Άτλας, επειδή φοβόταν μήπως του τους κλέψει, τον υποδέχεται σαν ευσυνείδητος θυρωρός, δηλαδή τόσο άσχημα ώστε ο επισκέπτης να του παρουσιάσει το κεφάλι της Μέδουσας, που έχει την ιδιότητα να μεταμορφώνει σε πέτρα όποιον το κοιτάξει. Και αμέσως «σε όλο του το ύφος, ο Άτλας σε βουνό μεταμορφώνεται … το κορμί του μεγαλώνει προς όλες τις κατευθύνσεις, διαστάσεις τεράστιες παίρνει και ο ουρανός μαζί με όλα τ’ άστρα ακουμπούν επάνω του»[5].
…
Ήδη από τον όγδοο πΧ αιώνα, οι Έλληνες συνέχιζαν την εγκατάστασή τους στην Αλγερία και την Τυνησία. Έστελναν αποστολές για να εξερευνήσουν τις περιοχές αυτές. Η μόδα είχε στρέψει τότε τους προβολείς της σ’ αυτή την ήπειρο, που αποτελούσε το νεωτερισμό της εποχής. … Ο Ηρόδοτος μαθαίνει από τους πληροφοριοδότες του πως στη Δύση ανακαλύφθηκε ένα βουνο τόσο ψηλό που αγγίζει τον ουρανό. Οι ιθαγενείς το ονομάζουν «στύλο του ουρανού». Κι ακόμη το προσδιορίζουν με μια μορφή που δεν διασώθηκε μέχρι τις ημέρες μας, μα που πρέπει να έμοιαζε στον Άτλαντα. Άδρας στην γλώσσα των Βερβέρων σημαίνει βουνό. Ο Ηρόδοτος δεν χρειάζεται περισσότερα από την πληροφορία αυτή. «Η μετατροπή της λέξεως εις «Άτλας» καθίστατο τοσούτο μάλλον ελκυστική εκ του γεγονότος ότι το όρος εξεπλήρει την εις τον Άτλαντα πρόσωπον μυθικόν, αποδιδομένη ιδιότητα»[6]. Ένα βουνό που υποβαστάζει τον ουρανό, στη Δύση, κοντά στις στήλες του Ηρακλή, κοντά στον κήπο των Εσπερίδων, κοντά στα Τάρταρα και τα νησιά των Παμμακάρων, και πέρα απ’ όλα αυτά, ένα βουνό που βρίσκεται στην Αφρική, την ήπειρο της μόδας. Ο Ηρόδοτος πιστεύει πως έχει ανακαλύψει το όρος Άτλας. περιορίζεται σε έναν ακριβή γεωγραφικό εντοπισμό και παραλείπει τα μυθολογικά περιβλήματα για να δώσει ίσως περισσότερο βάρος στην διαβεβαίωσή του. Και φυσικότατα, δίνει στην απέραντη θάλασσα αυτής της άγνωστης δύσης το όνομα του θεόρατου βουνού που δεσπόζει στην περιοχή.

[1] Μιχαήλ, «Η Κρήτη ναυάγιο της Ατλαντίδας», κ. Δ΄, σ. 135-137, εκδόσεις Ίκαρος 1975.
[2] Ησίοδος, Θεογονία, 215 και 216 και FHG Didot.
[3] Ησίοδος, Θεογονία, 517 και 518 και FHG Didot.
[4] Ησίοδος, Θεογονία, 767-768.
[5] Οβίδιος, Μεταμορφώσεις, VI 655-663.
[6] Stephane Gsell, Herodote, Παρίσι 1916.

πολιτική ηθική και πραγματισμός

το δίλημμα του Λένιν[1]

Η Ελβετία βρίσκεται χωμένη ανάμεσα στην Ιταλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Αυστρία. Ο δρόμος μέσω των συμμαχικών κρατών είναι κλειστός[2] για τον επαναστάτη Λένιν. Από τη Γερμανία και την Αυστρία δεν μπορεί να περάσει, επειδή είναι Ρώσος υπήκοος, μέλος μιας εχθρικής δύναμης. Και το αποκορύφωμα του παραλογισμού: από τη Γερμανία του Κάιζερ Βίλχελμ ο Λένιν έχει να περιμένει περισσότερη επιείκεια και μεγαλοθυμία, παρά απ’ τη Ρωσία του Μιλιούκοφ και τη Γαλλία του Πουανκαρέ[3]. Η Γερμανία, στα πρόθυρα της κήρυξης του πολέμου απ’ την πλευρά της Αμερικής, χρειάζεται οπωσδήποτε την ειρήνη με τη Ρωσία. Η παρουσία, λοιπόν, ενός επαναστάτη, που θα δημιουργήσει δυσκολίες στους πρεσβευτές της Αγγλίας και της Γαλλίας, είναι γι’ αυτή ευπρόσδεκτη βοήθεια.

Παράτολμο, όμως, φαντάζει ακόμα και για τον ίδιο το σχέδιο: ν’ αρχίσει ξαφνικά διαπραγματεύσεις με τη Γερμανία του Κάιζερ, που αμέτρητες φορές έχει απειλήσει και στηλιτεύσει στα γραπτά του. Γιατί στα μάτια της παραδοσιακής ηθικής αποτελεί, φυσικά, έσχάτη προδοσία η είσοδος κατά τη διάρκεια του πολέμου σε εχθρικό έδαφος, με την άδεια μάλιστα του Γενικού Επιτελείου των αντιπάλων. Κι ο Λένιν δεν αγνοεί, βεβαίως, ότι κατ’ αυτό τον τρόπο βάζει σε κίνδυνο το κόμμα του και το όραμα της επανάστασής του. Ότι θα θεωρηθεί ύποπτος. Ότι θα τον περάσουν για πληρωμένο πράκτορα, που η γερμανική κυβέρνηση έστειλε επίτηδες στη Ρωσία. Κι ότι, αν προχωρήσει στο πρόγραμμά του κλείνοντας αμέσως ειρήνη με τη Γερμανία, τότε η Ιστορία θα του φορτώσει για πάντα το φταίξιμο μιας επονείδιστης ειρήνης και θα τον κατηγορήσει πως εμπόδισε τη νίκη της Ρωσίας. Δεν αντιδρούν, λοιπόν, μονάχα οι μετριοπαθείς, οι ηπιότεροι της Επανάστασης. Ακόμα και οι ομοϊδεάτες του Λένιν διαφωνούν με φρίκη και αποτροπιασμό όταν τον ακούν να τους λέει ότι δεν θα διστάσει να βαδίσει ακόμα κι αυτόν τον πιο επικίνδυνο, τον πιο παράτολμο δρόμο, για να φτάσει στο στόχο του. Του θυμίζουν αναστατωμένοι πως οι Ελβετοί σοσιαλδημοκράτες έχουν ήδη ξεκινήσει προσπάθειες και αγωνίζονται από τον δρόμο της νομιμότητας και της ουδετερότητας να εξασφαλίσουν την επιστροφή των Ρώσων επαναστατών στην πατρίδα τους. Ο Λένιν, όμως, ξέρει ότι ο δρόμος αυτός θα ’ναι μακρύς, μακρύς, χωρίς τέλος. Ξέρει τα τερτίπια και τα τεχνάσματα που θα επιστρατεύσει η ρωσική κυβέρνηση για να αναβάλει επ’ αόριστο την επιστροφή των ανεπιθύμητων. Και ξέρει επίσης ότι κάθε μέρα που περνάει, κάθε ώρα, είναι κρίσιμη και αποφασιστική. Έχει το βλέμμα καρφωμένο στο στόχο του. Ενώ οι άλλοι, λιγότερο κυνικοί, λιγότερο παράτολμοι, δεν τολμούν να επιχειρήσουν ένα βήμα που σύμφωνα με όλους τους νόμους και τις κρατούσες αντιλήψεις είναι καθαρή προδοσία. Αλλά ο Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν έχει πάρει την απόφασή του.

[1] Στέφαν Τσάιχ, «οι Μεγάλες Στιγμές της Ανθρωπότητας», «το σφραγισμένο βαγόνι», εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1996
[2] Σ’ όλα τα κράτη της Αντάντ έχουν φτάσει οι μαύρες λίστες με τα ονόματα όσων είχαν πάρει μέρος στην Τρίτη Διεθνή στο Τσίμερβαλντ.
[3] Ραιιμόν Πουανκαρέ (1860-1934). Γάλλος δικηγόρος και πολιτικός, διετέλεσε υπουργός σε αρκετά υπουργεία, και από το 1913 ως το 1920 πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας.

Υγεία

Απόσπασμα από ομιλία του Τζέφρεϋ Λέβετ,
oμότιμου καθηγητή της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Υγείας
Δεκέμβριος 2005


Μετά από μια μακρά περίοδο σημαντικής προόδου, η κατάσταση της υγείας των Ελλήνων παρουσιάζει, εκ νέου, κάποιες ανησυχητικές ρωγμές. Τουλάχιστον 2,5 εκατομμύρια Έλληνες πάσχουν από αρτηριακή υπέρταση, ενώ μετά από μπάι-πας, ο ένας στους δύο καπνίζει ξανά. Η διατροφή έχει πλέον ξεφύγει από το παραδοσιακό πρότυπο της μεσογειακής διατροφής. Η κατανάλωση του αλκοόλ, η χρήση επικίνδυνων ουσιών, και η κατάχρηση φαρμάκων είναι ανησυχητικές. Οι καρκινοπαθείς, δεν βρίσκουν ανακούφιση, στο τελικό στάδιο της ζωής τους, και ούτε καν επαρκούν οι αντίστοιχες υπηρεσίες. Γέννες πραγματοποιούνται, αδικαιολόγητα, με καισαρική τομή και τα παιδιά μεγαλώνουν με παχυσαρκία. Κι ενώ η πατρίδα πάσχει από υπογεννητικότητα, το κόστος μιας γέννας αυξάνεται. Ενώ η νεολαία πλήττεται κυριολεκτικά από τα κυκλοφοριακά ατυχήματα, ακόμα δεν υπάρχει ένα ειδικό κέντρο για την αντιμετώπιση των τραυμάτων της σπονδυλικής στήλης. Η αντιμετώπιση των προβλημάτων της τρίτης ηλικίας και των ψυχικών διαταραχών δεν υφίστανται. Τα Κέντρα Υγείας, ως επί το πλείστον, λειτουργούν χωρίς κοινοτική δράση και τα εντατικά κρεβάτια στα νοσοκομεία λιγοστεύουν.

Η υγεία απειλείται από την αλλαγή του κλίματος, την μόλυνση του περιβάλλοντος, και τον διαφορετικό τρόπο ζωής. Και επίσης από διάφορες επιδημίες των λοιμωδών νοσημάτων, τις καταναλωτικές συμπεριφορές και τον μαϊμουδισμό, και από τη δυσλειτουργία και τη διαφθορά των θεσμών. Στις ημέρες μας, ο χώρος της υγείας ολοένα και περισσότερο φαίνεται να απομακρύνεται από τις αρχές του Ιπποκράτη. Η εφαρμογή της τεκμηριωμένης ιατρικής, με έλεγχο της αποδοτικότητας, η χρήση των κλινικών οδηγιών και των ανεπτυγμένων πληροφοριακών συστημάτων υγείας υπολείπονται. Το πολύτιμο ιατρικό ιστορικό και η εφαρμογή της πλήρους πληροφορημένης συναίνεσης μεταξύ ιατρού και ασθενούς απουσιάζουν. Ο Έλληνας ασθενής, αν και υποτίθεται πως καλύπτεται από τα ασφαλιστικά ταμεία, εντούτοις, αναγκάζεται να βάζει όλο και πιο βαθιά το χέρι στην τσέπη, περισσότερο από κάθε άλλον Ευρωπαίο πολίτη. Συνεπώς, ο πολίτης είναι δέσμιος ιατρικών πρακτικών, χωρίς κατάλληλη λογοδοσία και αξιολόγηση όταν ασθενεί.

Με δεδομένες τις κακές συνθήκες υγιεινής, ένα χαμηλότερο βιοτικό επίπεδο και μια χειρότερη πορεία υγείας, στα γειτονικά με την Ελλάδα κράτη ο κίνδυνος είναι ακόμα μεγαλύτερος. Παράλληλα, τα δομικά στοιχεία (ετοιμότητας, απάντησης, μετρίασης) του υγειονομικού τομέα και της πολιτικής προστασίας στην αντιμετώπιση των καταστροφών είναι ακόμα αδύναμα ενώ πλήττονται περισσότερο οι φτωχοί και οι ανήμποροι.
…

μεγάλες στιγμές

Ο σταυρός πέφτει[1]

Καμιά φορά η Ιστορία παίζει με τους αριθμούς. Γιατί χίλια χρόνια ακριβώς μετά την τρομερή λεηλασία της Ρώμης από τους Βανδάλους αρχίζει τώρα το κούρσεμα της Βασιλεύουσας. Φοβερός και τρομερός ο Μωάμεθ, ο νικητής, κρατάει το λόγο του. Μετά την πρώτη σφαγή, αφήνει τους πολεμιστές του να διαγουμίσουν τα πάντα, χωρίς διάκριση καμιά: σπίτια και παλάτια, εκκλησίες και μοναστήρια, άντρες, γυναίκες και παιδιά, όλα είναι λάφυρα. Σαν δαίμονες ξεχύνονται στους δρόμους χιλιάδες στρατιώτες, μεθυσμένοι απ’ το αίμα, να προλάβουν ν’ αρπάξουν όσο μπορούν περισσότερα. Το πρώτο κύμα ξεγυμνώνει τις εκκλησίες: εκεί αστράφτουν το χρυσάφι, τα δισκοπότηρα, τα πολύτιμα πετράδια. Ύστερα ορμούν στα σπίτια: σ’ όποιο μπαίνουν, καρφώνουν απέξω τα λάβαρά τους, για να ξέρουν οι επόμενοι ότι εδώ τας λάφυρα έχουν κιόλας περάσει στην κατοχή του κατακτητή. Και τα λάφυρα δεν είναι μονάχα τα χρυσαφικά, και τα βαρύτιμα υφάσματα, και τα φλουριά. Είναι κι οι γυναίκες, που θα πουληθούν στα σεράγια, είναι κι οι άντρες και τα παιδιά, που θα πάρουν το δρόμο για τα σκλαβοπάζαρα. Με τους βούρδουλες διώχνουν όσους δύστυχους έχουν γυρέψει άσυλο στις εκκλησίες, σκοτώνουν τους γέρους – άχρηστα στόματα κι εμπόρευμα αζήτητο –, δένουν τους νέους κοπάδια, σαν τα ζώα, τους παίρνουν μαζί τους. Και μαζί με τη λεηλασία ξεσπάει και η άσκοπη, η παράλογη καταστροφή. Ό,τι είχε μείνει απείραχτο απ’ τους Σταυροφόρους [που λεηλάτησαν την Κωνσταντινούπολη με τον ίδιο, ίσως και τρομερότερο, τρόπο] συντρίβεται τώρα απ’ τους μανιασμένους νικητές. Πολύτιμα κειμήλια και έργα τέχνης γίνονται στάχτη και θρύψαλα, παμπάλαια εικονίσματα γίνονται κομμάτια, υπέροχα αγάλματα γκρεμίζονται και σπάνε. Βιβλία, που έκρυβαν μέσα τους τη σοφία αιώνων, τον αθάνατο πλούτο της αρχαίας ελληνικής σκέψης και ποίησης, για να τον παραδώσουν στις μελλοντικές γενιές, καίγονται τώρα ή καταστρέφονται με αδιαφορία. Ποτέ δεν θα μπορέσει η ανθρωπότητα να υπολογίσει το μέγεθος της καταστροφής που ξεκίνησε την μοιραία εκείνη στιγμή απ’ την ανοιχτή Κερκόπορτα. Ποτέ δεν θα μπορέσει να λογαριάσει με ακρίβεια όσα έχασε το ανθρώπινο πνεύμα στις λεηλασίες της Ρώμης, της Αλεξάνδρειας και της Κωνσταντινούπολης.

Το απόγευμα της αποφράδας εκείνης ημέρας, όταν οι σφαγές έχουν πια τελειώσει, μπαίνει ο Μωάμεθ στην κατακτημένη Πόλη. Περήφανος και σοβαρός,, προσπερνά καβάλα στο άλογό του τις άγριες σκηνές της βάναυσης λεηλασίας, χωρίς να γυρίσει καν να κοιτάξει. Πιστός στο λόγο που είχε δώσει, δεν θέλει να ενοχλήσει στο αποτρόπαιο έργο τους, τούς στρατιώτες που πήραν για λογαριασμό του την Βασιλεύουσα. Ο ίδιος, ωστόσο, δεν νοιάζεται για τα λάφυρα, γιατί απ’ όλα τα λάφυρα έχει ήδη το σπουδαιότερο. Αγέρωχος καλπάζει ως τη μεγάλη εκκλησία, το αστραφτερό στέμμα του Βυζαντίου. Πάνω από πενήντα μέρες κοίταζε με λαχτάρα απ’ το αντίσκηνό του τους χρυσούς άφθαστους τρούλους της Αγίας Σοφίας. Τώρα μπορεί πια να διαβεί το κατώφλι της νικητής. Αλλά για μια ακόμα φορά χαλιναγωγεί ο Μωάμεθ την ανυπομονησία του: πρώτα θα ευχαριστήσει τον Αλλάχ, πριν του αφιερώσει μια για πάντα τούτο το ναό. Ταπεινά πεζεύει ο σουλτάνος και σκύβει το κεφάλι του στη γη, για να προσευχηθεί. Ύστερα παίρνει μια χούφτα χώμα και το ρίχνει στο κεφάλι του, για να θυμηθεί πως είναι κι αυτός θνητός και να μην βουλιάζει στην άβυσσο της αλαζονείας για τον θρίαμβό του. Και ύστερα αφού πρώτα έδειξε στον θεό την ταπεινότητά του, σηκώνεται ο σουλτάνος, και ο πρώτος πιστός του Αλλάχ μπαίνει στη βασιλική του Ιουστινιανού, στο ναό της Σοφίας του Θεού, στην Αγία Σοφία.

Περίεργος και αναστατωμένος κοιτάζει ο σουλτάνος την υπέροχη εκκλησία, τους ψηλούς θόλους, τις μισοσκότεινες ανταύγειες των ψηφιδωτών και των μαρμάρων, τα καλογραμμένα τόξα, που αναδύονται απ’ το σκοτάδι για να φτάσουν ψηλά στο φως. Το νιώθει: τούτο το ανάκτορο της προσευχής δεν ανήκει στον ίδιο, αλλά στον Θεό του. Καλεί αμέσως τον ιμάμη, που ανεβαίνει στον άμβωνα και διαλαλεί από κει το σύμβολο της οθωμανικής θρησκείας. Και ο πατισάχ, με το πρόσωπο στραμμένο στη Μέκκα, ανοίγει το στόμα του και προσεύχεται στον Αλλάχ, τον κυρίαρχο των κόσμων, μέσα απ’ αυτόν τον ναό της χριστιανοσύνης. Την άλλη μέρα οι εργάτες πιάνουν κιόλας δουλειά: πρέπει ν’ απομακρύνουν όλα τα σύμβολα, όλα τα σημάδια της χριστιανικής πίστης, μέσα απ’ την εκκλησία. Ρίχνουν τα σκαλιστά τέμπλα, ασβεστώνουν τα ευλαβικά ψηφιδωτά, κι ο σταυρός της Αγίας Σοφίας, που χίλια χρόνια τώρα άπλωνε τα μπράτσα του για ν’ αγκαλιάσει όλους τους πονεμένους της γης, πέφτει, γκρεμίζεται κατάχαμα, μ’ έναν υπόκωφο, τρομερό γδούπο.

[1] Στέφαν Τβσάιχ, «οι μεγάλες στιγμές της ανθρωπότητας», 2, σ. 62-64, εκδόσεις Πατάκη.

Δοκίμια

«Το δεξί χέρι του Θεού»[1]

Στα 1800 η Οδησσός αποτελούσε κέντρο Ρωμιών εμπόρων. Σύμφωνα με τον Σακελλάριο Σακκελαρίου, …, όταν τα ρωσικά στρατεύματα εισήλθαν νικηφόρα στην πόλη (1794) φιλοξενήθηκαν σε ελληνικά σπίτια, «το δε ελληνικόν σχολείον, το και μοναδικόν τότε, ηρίθμει 72 μαθητάς». Πιθανώς από κείνη την εποχή έλκουν την καταγωγή τους οι ρωσικές παροιμίες «ο γραικός είναι το δεξί χέρι του Θεού» ή «ο αδελφός μου ο γραικός». Οι μετακινήσεις προς τη Ρωσία σημειώθηκαν κυρίως μετά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1760-1774, όταν οι κάτοικοι της Άσπρης θάλασσας, δηλαδή του Αιγαίου, απέκτησαν επίσημο δικαίωμα μεταναστεύσεως. Η πόλη είχε περιέλθει στη Ρωσία με τη συνθήκη του Ιασίου και, μετά τα Ορλωφικά, η Μεγάλη Αικατερίνη είχε παραχωρήσει εκεί γαίες στους φυγάδες του νότου, που μέσα σε λίγα χρόνια συγκρότησαν ένα από τα μεγάλα εμπορικά κέντρα της διασποράς. Άλλωστε χάρη στη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (αυτό το «θαύμα της φαναριώτικής διπλωματίας»), το 1774, τα αιγαιοπελαγίτικα πλοία είχαν ελευθερία προσπέλασης στο λιμάνι της Οδησσού (η οποία πριν από το 1789 ονομαζόταν Χατζή-Μπέη, ονομασία που έλαβε κατά συνεκδοχή, από το φρούριο της πόλης το οποίο κατελήφθη από τους Ρώσους). Η πόλη, όπως σημειώνουν οι ιστορικοί, είχε ευεργετηθεί από την παρουσία τοιυ Αρμάν-Εμμανουέλ ντυ Πλεσί, δούκα του Ρισελιέ, ο οποίος είχε προσφέρει πολύτιμές υπηρεσίες ως κυβερνήτης.

[1] Κωστή Παπαγιώργη, «Εμμανουήλ Ξάνθος, ο Φιλικός», εκδόσεις Καστανιώτη, 2005.

Ποίηση

Γιώργος Σεφέρης
Μυθιστόρημα
ΚΓ΄

Λίγο ακόμα
θα ιδούμε τις αμυγδαλιές ν΄ανθίζουν
τα μάρμαρα να λάμπουν στον ήλιο
τη θάλασσα να κυματίζει

λίγο ακόμα,
να σηκωθούμε λίγο ψηλότερα

του ιδίου
Δημοτικό Τραγούδι

Τα μονοκοτυλήδονα
και τα δικοτυλήδονα
ανθίζανε στον κάμπο

σού τό 'χαν πει στον κλήδονα
και σμίξαμε φιλήδονα
τα χείλια μας Μαλάμω !

το τέλος των Φιλικών

Ο τελευταίος Φιλικός[I]

Η ιδιότητα του Φιλικού, μετά την αποτυχία στη Βλαχομολδαβία, όχι μόνο δεν είναι τιμητική, αλλά ταυτιζόταν με τα φρονήματα των «φερέοικων» και των «τυχοδιωκτών». Δεν είναι δύσκολο να μαντέψουμε τα αισθήματα εχθρότητας και αποξένωσης που κατέκλυσαν τους δύο πρωτοΦιλικούς. Αντί για την αναγνώριση του οραματιστή και πρωτουργού, συναντούσαν την περιφρόνηση και την αδιαφορία. Άλλωστε, όντας καλαμαρλάδες και διόλου άνθρωποι των όπλων, εντάσσονταν αυτόχρημα στα φραγκοντυμένα ξενόφερτα ψαλιδοκέρια (τους «κωλοπλυμένους»). Το μόνο που αναφέρει ο Ξάνθος για την παραμονή του στην επαναστατημένη χώρα είναι ότι «διωρίσθη και μέλος εις μίαν επιτροπήν διά να δικάση διαφορά τινα μεταξύ του Αντιπροέδρου του Βουλευτικού Βρυσθένης και τινων στρατιωτών». Τότε, κατά μία εκδοχή, ο Δημήτριος του ανέθεσε να μεταβεί στο Μούνκατς και να επιδιώξει τη φυγάδευση του αδελφού του Αλέξανδρου. «Ο επιτήδειος και ουχ ήττον τολμηρός Ξάνθος», γράφει ο Φιλήμων, «απελθών επέτυχεν, όπως γράψη διά θεραπαινίδος τινός προς τον Υψηλάντη τα περί της αποστολής αυτού. Αλλ’ ούτος, υπό το ιδίων, ως και πρότερον, ορμώμενος λόγων, απήντησε προς τούτον: «Φύγε, διότι θέλεις κάμει δυστυχεστέραν την θέσιν μου»». (Δεν ξέρουμε πότε ακριβώς ανέλαβε την αποστολή, πάντως ο Αλέξανδρος μεταφέρθηκε από το Μούνκατς στο Τερένζιεστατ τον Ιανουάριο του 1823). Μετά κι από αυτή την αποτυχία ο Πάτμιος επανήλθε και του λοιπού «διετέλει αγωνιζόμενος ως απλούς πολίτης».

Είναι προφανές ότι ο Μοριάς ήταν και για τους δύο – Ξάνθο και Τσακάλωφ – ξένος τόπος. Ενώ ο Αναγνωστόπουλος και ο Δικαίος, σαν Πελοποννήσιοι, αξιώθηκαν να φορέσουν τα άρματα και να εξιλεωθούν, ο Πάτμιος και ο Ιωαννίτης παρέμειναν ξένοι και παρεπίδημοι. Οικείος τόπος γι’ αυτούς ήταν ο Βορράς, γι’ αυτό άλλωστε επανήλθαν εκεί απ’ όπου ξεκίνησαν.

Ο Τσακάλωφ, με την έλευση του Καποδίστρια, θα διοριστεί υπάλληλος του Γενικού Φροντιστηρίου (λογιστικόν του στρατού), θα υπογράψει ως πληρεξούσιος στην εν Άργει Εθνοσυνέλευση και θα επισκεφθεί την ιδιαιτέρα του πατρίδα. «Αλλ’ οίαν φρικώδη διαφοράν εύρεν αυτόσε». Όταν είχε αποδημήσει από τα Γιάννενα, υπήρχαν δύο σχολεία, του Καπλάνη και των Ζωσιμάδων, με πλούσιες βιβλιοθήκες, με μεγάλη συλλογή εργαλείων φυσικής και πειραματικής, επίσης νοσοκομείο και γεροντοκομείο. Τώρα το μόνο που βρήκε ήταν ένα φτωχό σχολείο στεγασμένο σε οθωμανική οικία, «ένθα οι μαθηταί εδιδάσκοντο κατά το πλέιστον εν υπαίθρω». Οριστικά θα αναχωρήσει από τη χώρα μετά τη δολοφονία του κυβερνήτη.
…
Όσο για τον Ξάνθο, θα υπηρετήσει ως σταφέτο (= ταχυδρόμος) τον Δημήτριο Υψηλάντη – πάντα το κατά δύναμιν. … Θα παραμείνει στην Τελέγκα έως τη στιγμή που η έκδοση του Δοκιμίου περί της Φιλικής του Φιλήμονα θα τον εξαναγκάσει να κατέλθει στην Οθωνούπολη για να υπερασπιστεί την τιμή του με τα γνωστά αποτελέσματα. Ο θάνατός του περιγράφεται από τον Γούδα: «Σφόδρας συζητήσεως ούσης εν τη Βουλή και Βουλευτών τινών ελθόντνω εις χείρας, ο Ξάνθος, ευρίσκετο ατυχώς εν τω μεγάλως θορυβηθέντι θεωρίω. Διαταγείσης της εκκενώσεως τούτου και των πάντων εμφόβως φευγόντων, κατήρχετο εσπευσμένως της κλίμακος και ο υπερεβδομηκοντούτης Ξάνθος, κατά κακήν δε τύχην η κλίμαξ εστερείτο του επ’ αυτήν ξύλου ένθα απακομβώσιν οι αναβαίνοντες και καταβαίνοντες. Ο Ξάνθος ωθούμενος και μη έχων που να στηριχθή, εξέπεσεν από της κορυφής της κλίμακος εις το λιθόστρωτον έδαφος και έμεινεν αναίσθητος και σχεδόν ημιθανής – απεδόθησαν δ’ αυτώ αι τιμαί στρατηγού».

Η επιστολή που του στέλνει ο Ξόδιλος το 1836 (από το Γαλάτσι) πιθανότατα είναι και η καλύτερη νεκρολογία του:

Α! Άριστέ μοι και ακριβέ. Ας μη μελαγχολώμεν, ας μη βαρυγνωμώμεν, και ουδόλως ας μην ασχάλλωμεν. Ελληνική σημαία κυματεί εις όλον τον κόσμο, ελλάς ήρχησε να υπάρχη εν μέσω των δεδοξασμένων λαών. Πρέσβεις της εις όλας τας μεγάλας του κόσμου πόλεις. Πρόξενοι και υποπρόξενοι και εις τους παραμικροτέρους του εχθρού λιμένας …

[I] Κωστή Παπαγιώργη, «Εμμανουήλ Ξάνθος, ο φιλικός», εκδόσεις Καστανίωτη, Αθήνα 2005

οι σύζυγοι

Ανταγωνιστικές σχέσεις και συμπληρωματικές προσωπικότητες των συζύγων στο γάμο[1].

Άλλο πρόβλημα πού απειλεί το γάμο είναι οι ανταγωνιστικές σχέσεις των ανθρώπων. Οι σχέσεις αυτές έχουν σαν αποτέλεσμα να αναπτύσσουν συμπληρωματικές προσωπικότητες. Αυτή ή ανταγωνιστική σχέση, υποκινούσα αντίθετα σχήματα συμπεριφοράς, έχει μεγαλύτερες συνέπειες στις σχέσεις των δύο φύλων στον γάμο. Στους άλλους τομείς τής ζωής, όπως π.χ. στην εργασία, ή πραγματικότητα και ή ανάγκη μας οδηγούν να συμπεριφερόμαστε με ένα τρόπο πιο φορμαρισμένο και συνεπώς πιο παραδεκτό. Στον τομέα όμως τής συζυγικής ζωής, φαίνεται πώς και αυτά ακόμα τα πιο ισορροπημένα άτομα δεν μπορούν να αποφύγουν να μεταβάλουν τις συζυγικές σχέσεις σε πεδίο, πού σ' αυτό θα πραγματοποιήσουν όλες τις αντιθέσεις, όλα τα όνειρα και όλες τις επιθυμίες τους.

Οι ανταγωνιστικοί τύποι ανθρώπων διαλέγουν συντρόφους με αντίθετο χαρακτήρα. Είναι ή φυσική αρχή της έλξεως των αντιθέτων. Όσο οι έλξεις αυτές είναι βαθειές και έντονες, υπάρχει στις συζυγικές σχέσεις μια κάποια ισορροπία. Στην πρώτη όμως άρνηση από τον σύντροφο μας τής επιθυμητής ικανοποιήσεως, πού παρέχει ένας τέτοιος ανταγωνιστικός διακανονισμός, ή συνεργασία σπάζει και ή έντονη έλξη μεταβάλλεται σε μια εχθρότητα, εξίσου δυνατή. Γυναίκες π.χ. εγωίστριες και φιλόδοξες, πού θέλουν πάντα να ξεχωρίζουν και πού δεν έχουν τα προσόντα, ούτε το κουράγιο, να αγωνισθούν στη ζωή γι' αυτή τη διάκριση, περιμένουν από τον άνδρα τους να ικανοποιήσει όλες αυτές τις φιλοδοξίες τους. Τον σπρώχνουν, τον παρακινούν με θεμιτά και αθέμιτα μέσα να ανέβει, να γίνει μεγάλος, τρανός, διάσημος. Πολλές είναι ικανοποιημένες από την πραγματοποίηση των ονείρων τους. Άλλες δεν μπορούν να υποφέρουν αυτή την άνοδο του συζύγου τους, κι ας ήταν αυτές πού το επιδίωξαν. Δεν μπορούν να ανεχθούν την πραγματοποίηση των επιθυμιών τους, γιατί δεν ανέχονται τώρα πια να επισκιάζονται από την έντονη προσωπικότητα του συζύγου, μια προσωπικότητα, που μέχρι χθες ήταν το ιδανικό τους. Ή ένας σύζυγος πού παραπονείται για την αδέξια γυναίκα του. Ο σύζυγος αυτός την παντρεύτηκε γι' αυτήν ακριβώς την αδεξιότητα της, γιατί μ' αυτή τη γυναίκα, αυτός, ο επιδέξιος και ικανός, φαντάζει για ήρωας και προστάτης. Ή ο σύζυγος πού εδιάλεξε μια γυναίκα δεσποτική, αυταρχική, αντρογυναίκα, για να στηριχθή πάνω της, αυτός ο αδύναμος και ασθενικός. Όσο οι σύζυγοι αυτοί ήταν πρόθυμοι να εξυπηρετούν ο ένας τούς σκοπούς του άλλου, αγαπούσαν ο ένας τον άλλο. Όταν όμως αντιτάχθηκαν, αδικήθηκαν και παραμελήθηκαν και τότε στη θέση της συμφωνίας ήρθαν οι διαπληκτισμοί, στη θέση του ενδιαφέροντος ή αδιαφορία, στη θέση της αγάπης το μίσος.

«Έχει παρατηρηθεί πώς οι περισσότερες συγκρούσεις μέσα στο γάμο οφείλονται ακριβώς στη διαφορά της προσωπικότητας, πού δημιούργησε αρχικά τη βασική έλξη»[2].

Σε μία τέτοια σύγκρουση η διαμάχη και η αμφισβήτηση φαίνεται ότι δημιουργούνται από παράγοντες επιφανειακούς και τυχαίους. Στην πραγματικότητα ή σύγκρουση είναι πάντα σύγκρουση σχέσεων. Οι σύζυγοι πού εμπλέκονται σε μια τέτοια σύγκρουση, τις περισσότερες φορές, δεν έχουν συνείδηση των προσωπικών τους κινήτρων, ούτε του ρόλου πού παίζει ο καθένας. Τσακώνονται και ανταλλάσσουν κουβέντες πικρές, για ένα γεγονός επιφανειακό, χωρίς να αγγίζουν το πραγματικό πρόβλημα. Βλέπουν μόνο τον άλλον. Ακούνε μόνο τον εαυτό τους. Δεν έχουν επίγνωση του τί κάνουν και τί λένε οι ίδιοι. Το βάρος όλο το έχει ο αντίπαλος.

«Ένας καλύτερος έλεγχος των αμοιβαίων επιδράσεων στις ανθρώπινες σχέσεις, προϋποθέτει βαθύτερη επίγνωση των προσωπικών μας σχέσεων και πράξεων»[3].

[1] Μαρίας Μαντζιαφού-Κανελλοπούλου, «Οικογένεια, ιστορική και κοινωνική μελέτη», Αθήνα 1979.
[2] Ρούντολφ Ντράικωρς «πώς να ζήσουμε ειρηνικά με τον εαυτό μας».
[3] του ιδίου

Λογοτεχνία

ο Αδάμ[1]

Είχε βρεθεί στους γάμους της μάνας στην Αλεξάντρεια κι είχε θαυμάσει το δώρο του γαμπρού, που με κάτι τέτοια γύρευε να ξελογιάσει τη γιαγιά για να τον αφήσει να πάρει την κόρη της στην Ελλάδα. Στους γάμους ήταν κι η δική της Αμαλίτσα, κορίτσι πράμα, την άφησε μάλιστα κάπου τέσσερα χρόνια της γιαγιάς, μπας και ξεχάσει κείνο το δαίμονα τον Αδάμ. Μα δε βαριέσαι … Στον Ευρωπαϊκό πόλεμο, αυτός παιδί μου βρήκε τρόπο και ξέφυγε από τα χέρια των Τούρκω στο Χομς κι ύστερα με βάρκα από το Μπερούτι πέρασε στην Κύπρο κι από κει στο Πόρτο Σάιτ και μια μέρα τον πήρε το μάτι της Λιλίκας που τριγύριζε σαν κλέφτης πίσω απ’ τις φραγκοσυκιές. «- Μωρή, λέει της συχωρεμένης, αυτός εκεί με τη χρυσή καδένα δεν είναι ο Αδάμ ; - Δεν ξέρω να σας πω, καλέ νονά. Μακάρι να ήταν». Εχ, το γραφτό, παιδί μου …

Τώρα που άκουα, την ανακαλούσα τούτη την ιστορία μέσα από το πούσι των παιδικών μου χρόνων, χινόπωρο ήταν, στην Κηφισιά, και ψιλόβρεχε ολημέρα πάνω στους σωρούς τα ξερά φύλλα και κάποιος την έλεγε (η γιαγιά, η μάνα ;) κι όλα είχαν μια λάμψη γλυκειά και μελαγχολική. Αυτός ο μεγάλος έρωτας που δε φοβήθηκε θάνατο, κιντύνους, πόλεμο, τρικυμίες, μόνο βαστούσε και βαστούσε η χρυσή καδένα και το ρολόι, κι ο Αδάμ να τριγυρίζει … Γινόταν ένα μυθικό πρόσωπο, όλος ο ηρωισμός και η αφοσίωση και η πίστη … Και τώρα, εδώ, άκουα την άλλη έκδοση. Η Αμαλίτσα πέθανε μισοπαράλυτη, αποβλακωμένη, τα σάλια της τρέχαν σαν του μωρού, μόνο τα μάτια καίγαν από μιαν αξεδίψαστη λαγνεία … «Της έδινε ματζούνια, έπαιρνε κι αυτός, την ξεπάτωσε … Μη θαρρείς, του είπα, ξέρω πώς ξαμυάλισες την Αρμένισά σου, τη χοντροκώλα. Θα πάω στον πατριάρχη να τα ξομολογηθώ, θα σε κάνω ρεζίλι στα Γεροσόλημα». Ο γέρος μιλούσε και πνιγόταν από το θυμό.

- Κατάλαβες, μου λέει, γιατί έχουν μια παροιμία οι Άραβες : Μη δίνεις πίστη στο χατζή ; Ο κόσμος άκουε πράματα και θάματα για τους Άγιους Τόπους, όπως εσύ για τον Αδάμ, κι όταν ερχόντουσαν, η γη τούτη τους φανέρωνε τη γυμνή αλήθεια.

Έτσι, τυλιγμένο μέσα σε μια λάμψη, είχα φανταστεί και τ’ Ανθρωπάκι, από τις διηγήσεις στα χρόνια του Μεταξά και στον ισπανικό. Και να ποιος ήταν, ένας Αδάμ ! Η γη Χαναάν τον ξεσκέπαζε.

[1] από την «Λέσχη» του Στρατή Τσίρκα, εκδόσεις Κέδρος

περί της Πειρατείας

Αιτωλοί πειρατές στη Νάξο[1]

Μαρτυρίες, γραπτές[2], για πειρατείες στην αρχαία Νάξο δεν έχομε πολλές. Η Μυθολογία διασώζει μια μαρτυρία για επιδρομή Τυρρηνών πειρατών έξω από τη Νάξο και αρπαγής του Βάκχου απ1 αυτούς. Πρό­κειται για τον Ομηρικό ύμνο προς τον Διόνυσο. Συμφωνά μ' αυτόν:

«... Τάχα δ' άνδρες εϋσσέλμου από νηός ληισταίπρογένοντο θοώς επί οίνοπα πόντον Τυρσηνοι· τους δ’ ήγε κακός μόρος· οι δε ιδόντες νεύσαν εις αλλήλους, τάχα δ’ έκθορον αίψa δ’ ελόντες είσαν επί σφετέρης νηός κεχαρημένοι ήτορ·
υιόν γαρ μιν έφαντο διατροφέων βασιλήων είναι, και δεσμοίς εθελον δειν αργαλέοισοι...» [Θουκυδ. I, 4 -5]

Ο Διόνυσος όμως σαν θεός που ήταν, σπάζοντας, ως γνωστόν, τα δεσμά του λευτερώθηκε, αφού πρώτα γέμισε το καράβι τους με κληματόφυλλα, έκανε άλλα θαύματα και τέλος μετέτρεψε τους πειρατές σε δελφίνια. Μόνον ο κυβερνήτης του πλοίου γλύτωσε, επειδή είχε αντιστα­θεί στην αιχμαλωσία του θεού και ο Διόνυσος για να τον ανταμείψει τον έκανε, κατά την παράδοση, ιερέα του ναού του στη Νάξο.

Είναι λοιπόν ενδιαφέρον ότι τώρα και μια αρχαία επιγραφή του 3ου π.Χ. αιώνος έρχεται να προστεθεί σαν μια ακόμα, ιστορική αυτή τη φο­ρά, μαρτυρία για μιά πειρατική επιδρομή Αιτωλών στη Νάξο. Πρόκειται για την επιγραφή που βρέθηκε παλιότερα στην περιοχή Αυλωνίτσα του Σαγκριού και που δημοσιεύθηκε από τον Dittenberger [Θουκυδ. Ι, 4 - 5] ως εξής: 520. Aulonitarum Naxiorum decretum saec. III. Aulonitsae nunc Scordiae in Naxo. Edd. Martha Bull. hell. IX 1885, 496, 3 (Mishel 410). Syll. 2442, IGXII 5, 36.

Έδοξεν Αυλωνίοις

[3] επειδή ελόντων σω­μάτων εκ του δήμου υ­πό των Αιτωλών[4] δια­κοσίων και[5] ογδοήκοντα και καταπλεύσαντες δημοσίως[6] Χάροπος Αμφικλείδου, Ξενόδοκος Αριστοξένου, Δήμων Μάριος[7] Αριστοκλής... ...κου, Φειδία Γνωσιάδου ελυτρώσαντο παρά των Αιτωλών...».

Δηλαδή: «Απεφάσισαν οι Αυλώνιοι, επειδή συνελήφθησαν από τους Αιτωλούς διακόσιοι ογδόντα άνδρες αιχμάλωτοι από τον δήμον (και) αφού κατέπλευσαν με διαταγή του δήμου ο Χάροπος του Αμφικλείδου, ο Ξενόδοκος του Αριστοξένου, ο Δήμων του Μαρίου, ο Αριστοκλής του..., ο Φειδίας του Γνωσιάδου τους απηλευθέρωσαν από τους Αιτωλούς κα­ταβάλλοντες λύτρα...».

Το ψήφισμα έγινε από τον αρχαίο Δήμο Αυλώνος Σαγκρίου (σημε­ρινή Αυλωνίτσα)[8] για να τιμηθούν οι αναφερόμενοι σ' αυτό Νάξιοι, διότι με την ενδρεία και τόλμη τους κατόρθωσαν καταβάλλοντας βέβαια πλούσια λύτρα να ελευθερώσουν από τα χέρια των αγρίων Αιτωλών πει­ρατών 280 Αξώτες της Αυλωνίτσας.

Το κείμενο του ψηφίσματος δεν σώζεται δυστυχώς ολόκληρο, για νάχομε περισσότερες λεπτομέρειες αυτού του τολμήματος των Αυλωνιτών και κατά ποιο τρόπο ακριβώς ετιμήθησαν.

Την μαρτυρία, ότι Αιτωλοί πειρατές έφθαναν μέχρι τις Κυκλάδες για πειρατεία διασώζει και ο Πολύβιος ως εξής:

«... Αιτωλοί γουν τούτω τω τρόπω χρώμενοι και ληστεύοντες συ­νεχώς την Ελλάδα, και πολέμους ανεπάγγελτους φέροντες πολλοίς, ουδ’ απολογίας έτι κατηξίουν του εγκαλούντος, αλλά και προσεχλεύαζον ει τις αυτούς εις δικαιοδοσίας προκαλοίτο περί των γεγονότων ή και νη Δία των μελλόντων...». «...Μετά δε ταύτα Δημήτριος (ο Φά­ριος) μεν έχων τους πεντήκοντα των λέμβων ώρμησεν επί νήσων, και περιπλέων τινάς μεν ηργυρολόγει τινάς δ’ επόρθει των Κυκλάδων...»[9]

Από το παραπάνω απόσπασμα του Πολύβιου βγαίνει πόσο σκληροί κι άγριοι ήσαν οι Αιτωλοί και ιδιαίτερα ο γνωστός τρομερός Ιλλυριός αρχιπειρατής της αρχαιότητος Δημήτριος ο Φάριος και επομένως πόσο τολμηρό υπήρξε το κατόρθωμα των παλληκαριών του νησιού να ταξιδέ­ψουν στη φωλιά των πειρατών Αιτωλών και να λευτερώσουν τους συμ­πατριώτες τους και πόσο δικαιολογημένα και προς παραδειγματισμόν των άλλων ο Δήμος της Αυλώνος συνέταξε χάριν αυτών το παραπάνω τιμητικό ψήφισμα. Η περιοχή της Αυλωνίτσας αλλά και των γειτονικών της περιοχών των «Κάτω Χωριών» του Κάστρου Απαλίρου, όπου, κατά τον Ζερλέντη, τοποθετείται και η βυζαντινή πρωτεύουσα της Νάξου υπέ­στησαν πράγματι τις τρομερότερες και αγριότερες πειρατικές επιδρο­μές[10] και κατά τα μεταγενέστερα χρόνια του Βυζαντίου, αλλά και της ενετικής και της τουρκικής κυριαρχίας, στη Νάξο.[11]

[1] Ν. Α. Κεφαλληνιάδη, «Πειρατεία, κουρσάροι στο Αιγαίο», σ. 10 επ., εκδόσεις Φιλιππότη, Αθήνα 1984.
[2] στα βραχογραφήματα του Αρωνιού της Νάξου εικονίζονται ανθρώπινες φιγούρες με τόξα να επιβιβάζουν στα πλοία τους διάφορα ζώα. Ασφαλώς πρόκειται για πειρατείες, που οι αρχαίοι κάτοικοι του νησιού χάραζαν στα βράχια, διαιωνίζοντας έτσι στη μνήμη των μεταγενεστέρων την αγωνία της εποχής τους.
[3] Απολλοδώρου Βιβλιοθ., Β. 3, 37 – 38.
[4] Ν. Κεφαλληνιάδη, Πειρατικές επιδρομές κατά της Αμοργού, κυκλαδική Επιθεώρησις Ιαν. – Φεβρ., 1972 τευχ. 25 – 26, σ. 8.
[5] Ν. Κεφαλληνιάδη, Χρονικό πειρατικών επιδρομών κατά της Σύρου, Συριανά, τευχ. 2., Αθήνα, 1983, σ. 34.
[6] Κ. Παπαρρηγοπούλου, Ιστορία του Ελλην. Έθνους, τόμ. Γ', σ. 212.
[7] Ν. Κεφαλληνιάδη, Κουρσάροι στη Νάξο (Ανάτυπο από την εφημ. Ναξιακό Μέλλον. Αθήνα, 1963, σ. 8.
[8] α) Αντ. Φλ. Κατσουρού, Κορσάροι και σκλάβοι, Σύρος, 1948, σ. 3 και β) D. Zakuthinos. Corsaires et pirates dans les mers grecques au temps de la domination Turque (Athènes, 1939), σ. 6 κ. εξ.
[9] α) Αντ. Φλ. Κατσουρού, Η πειρατεία στο Αιγαίο, Νεοελληνικός Λόγος, 1973. (Το πνευματικό και καλλιτεχνικό 72), σ. 190 - 192. β) Στεφ. Δ. Ημέλλου, η περί πειρατών λαϊκή παράδοσις (Διατριβή επί διδακτορία), Εν Αθήναις 1968, σ. 14.
[10] α) Ν. Κεφαλληνιάδη, Τα κάστρα της Νάξου, Ανάτυπον από το «Φιλολογικό Ναξιακό Μέλλον», Αθήνα, 1982, και β) Ν. Κεφαλληνιάδη, Οι πύργοι της Νάξου, Ανάτυπον από την εφημ. Ναξιακό Μέλλον, Αθήνα, 1980.
[11] Πολύτιμες πληροφορίες για την πειρατεία στο Αιγαίο μας δίνει στο τελευταίο βιβλίο του και ο Ολλανδός ιστορικός, φίλος Β. Slot, Archipelagus Turbatus, I-stabul, 1982).

Ψυχολογία

Ο φόβος του να είσαι διαφορετικός

Ο φόβος του να είσαι διαφορετικός από τους άλλους είναι μία αιτία που εξηγεί την τάση για συμμόρφωση. Πόσο διαφορετικός από τους συγχωριανούς του τολμά να είναι κανείς; πόσο διαφορετικός τολμά να είναι κανείς από τα μέλη της ομάδας του, της παράταξής του, του συλλόγου του, των συμφοιτητών του; Ο φόβος του εξοστρακισμού στην αρχαία Ελλάδα ήταν ισχυρή απειλή γι’ αυτούς που η συμπεριφορά τους ήταν προκλητική για τα ήθη της πολιτείας. Ακόμη και στα πειράματα με ομάδες φοιτητών που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους, υπάρχει ο φόβος ότι αν εκφράσουν μια διαφορετική γνώμη, οι άλλοι θα τους περιγελάσουν, θα τους περιφρονήσουν, θα τους απορρίψουν, θα τους αγνοήσουν.

Σε ένα πείραμα του Φρήντμαν[1] τα μέλη μιας ομάδας ενημερώθηκαν ατομικά ότι ένα συγκεκριμένο μέλος ήταν «κάπως διαφορετικό». Ο χαρακτηρισμός αυτός ήταν ασαφής. Στη συνέχεια του πειράματος τα μέλη έπρεπε να επιλέξουν έναν ανάμεσά τους για μια δυσάρεστη δουλειά. Σχεδόν πάντα αυτός που επιλεγόταν ήταν «ο διαφορετικός», ενώ για μια ευχάριστη δουλειά, ο διαφορετικός σχεδόν ποτέ δεν επιλέχτηκε. Ο Ζινέστ[2] βρήκε το ίδιο αποτέλεσμα. Τα πειράματα του Λεμαίν[3] έδειξαν ότι όταν τα χαρακτηριστικά του «θύματος» μοιάζουν με αυτά του συνεργάτη του ερευνητή, οι απαντήσεις του «θύματος» συμμορφώνονται με τις απαντήσεις του συνεργάτη.

Επίσης ένα «φυσικό πείραμα»[4] δείχνει καθαρά τις ψυχολογικές μεταπτώσεις των μελών μιας ομάδας, που προκαλούνται από τη δυσαρέσκεια της υπόλοιπης ομάδας απέναντί τους. ομάδες επιστημόνων έζησαν ένα σχεδόν χρόνο στην ανταρκτική σε πλήρη απομόνωση, με σκοπό τη μελέτη της παγωμένης αυτής περιοχής. Στη διάρκεια της απομόνωσης ορισμένα άτομα δημιουργούσαν προβλήματα στους άλλους. Ο συνηθέστερος τρόπος αντιμετώπισης αυτών των «διαφορετικών» από την ομάδα ήταν μια συμπεριφορά που τους αγνοούσε εντελώς σαν να μην υπήρχαν. Οι ψυχολογικές αντιδράσεις των «διαφορετικών» εκδηλώνονται τότε με αϋπνία, κλάματα χωρίς αιτία, παραισθήσεις, ατημελησία, άσκοπες κινήσεις και τελικά απάθεια. Μόλις όμως η ομάδα τους ξαναδεχόταν, τα συμπτώματα αυτά εξαφανίζονταν. Τα πορίσματα δείχνουν ότι ο φόβος τού να χαρακτηριστεί κανείς «διαφορετικός» συμβάλλει στην τάση για συμμόρφωση.

[1] Freedman, J.L. και Doob, A. Deviancy, New York: Academic, 1968.
[2] Gineste, M.D. Incertitude sur la performance et choix d’ un partenaire de travail. Annee Psychol. 73, 444-64, 1973.
[3] Lemaine, J.M. Conditionnement verbal des problemescignitives (1954-69) Annee Psychol. 71, 209-34, 583-602, 1971.
[4] Rohrer, J. Interpersonal relations in isolated small groups, στο σύγγραμμα του Flaherty B., Psychophysiological aspects of space flight, New York: Columbia, 1961.

βυζαντινή ανθολογία

Βυζαντινά παραλειπόμενα *
Η εκστρατεία των Ελλήνων κατά των Βυζαντινών [8ος αιώνας]

Πρώτος, όστις φέρεται λαβών μέτρα κατά των εικόνων, είναι ο σύγχρονος του Λέοντος Γ΄ χαλίφης Ιζίδ Β΄[720-724], εκδούς διάταγμα απαγορεύον την ανάρτησιν εικόνων εις τας χριστιανικάς εκκλησίας του κράτους του[1]. Ο βυζαντινός μονάρχης από του 726 έθεσεν εις κίνησιν τον προπαγανδιστικόν μηχανισμόν αλλά δεν προέβη εις έκδοσιν απαγορευτικού των εικόνων διατάγματος, ως κατά καιρούς επιστεύθη[2]. Ο λαός δεν έμεινεν ασυγκίνητος, εις δε την Κωνσταντινούπολιν έλαβε χώραν το πρώτον σοβαρόν επεισόδιον, ότε βασιλικοί άνθρωποι εις εκτέλεσιν αυτοκρατορικής εντολής επεχείρησαν να αφαιρέσουν από της μεγάλης Χαλκής πύλης των ανακτόρων την εικόνα του Χριστού[3] και προεκάλεσαν την έκρηξιν της λαίκής οργής με συνέπειαν τον θάνατον του επί κεφαλής σπαθαροκανδιδάτου. Εις την θέσιν του Χριστού εχαράχθη κατά βασιλικήν εντολήν ο τρισόλβιος τύπος του σταυρού, ως λέγει και το συγχαραχθέν εξάστιχον επίγραμμα[4].

Η αυτοκρατορική απόφασις είχε σοβαρώτερον αντίκτυπον εις τον ελληνικόν χώρον[5], όπου ο τουρμάρχης των Ελλαδικών Αγαλλιανός, μορφή γενναία και ηρωϊκή, ως έδειξε και το εκούσιον τέλος του, εκίνησε τον στόλον του Ελλαδικού θέματος και των Κυκλάδων νήσων εις εκστρατείαν κατά της πρωτευούσης. Η ναυτική επιχείρησις προϋποθέτει τόλμην και οργανωτικάς ικανότητας και μάλιστα, όταν στρέφεται κατά ηγεμόνος προ ολίγου κατατροπώσαντος τον πανίσχυρον αραβικόν στόλον. Φαίνεται όμως ότι αι εικονόφιλοι πεπεοιθήσεις του πληθυσμού των ευρωπαϊκών περιοχών και το θάρρος του Αγαλλιανού υπερνίκησαν τας δυσχερείας και την 18ην Απριλίου 727 τα ελλαδικά πλοία κατέπλευσαν προ της βασιλίδος των πόλεων. Το υγρόν πυρ του αυτοκρατορικού στόλου κατέκαυσεν ελλαδικά και κυκλαδικά σκάφη. Τα διασωθέντα πληρώματα προσεχώρησαν εις τον αυτοκράτορα, ενώ ο Αγαλλιανός ένοπλον εαυτόν επόντωσεν[6].

Ήτο φανερόν ότι η αυτοκρατορική πρωτοβουλία προσέκρουεν εις το κοινόν αίσθημα και ιδία του λαού της πρωτευούσης και του πληθυσμού των ευρωπαϊκών επαρχιών.

[1] Α. Α. Βασίλιεφ: The iconoclastic edict of the Caliph Yazid II a.D. 721 εν DOP τ. 9/10 (1956) σ. 23-47. Ο Χ. Γ. Μπεκ: Von der Fragwurdigkeit der Ikone (ανωτ.) σσημ. 23 έχει την γνώμην ότι το διάταγμα του χαλίφου Ιαζίδ αφεώρα επίτασιν από αμκρού υφισταμένης απαγορεύσεως, συμφώνως προς την οποίαν οι χριστιανοί δεν επετρέπετο εις δημοσίους χώρους (πλατείας, οδούς) να κρατούν εικόνας και κηρία.
[2] Την αντίθετον άποψιν υπεστήριξεν εκ νεόυ ο Μ. Α. Αναστος: Leo’s edict against the images in the year 726-727 and the italobyzantine relations between 726 and 730 εν Byzantinische Forschungen τ. 3 (1968/1971) (=Πολυψηορδια t. III) σ. 5-41 αλλά δεν εύρεν απήχησιν.
[3] Α. Φρόλοου: Le Christ de la Chalce εν Byzantion τ. 33 (1963) σ. 107-120. Αικατερίνη Χριστοφιλοπούλου "Βυζαντινή Ιστορία", Β1, κ. Α΄, σ. 28-30, περί της χρησιμοποιήσεως του σταυρικού συμβόλου εις την εικονογράφησιν των νομισμάτων από των διαδόχων του Ηρακλείου και εξής.
[4] Το επεισόδιον περιγράφεται κατ’ αφελή τρόπον και εις την ελληνιστί μόνον σωζομένην επιστολήν του πάπα Γρηγορίου Β΄ προς τον αυτοκράτορα Λέοντα Γ΄ (βλ. ανωτ. σ, 97). Το επίγραμμα κάτωθι του Σταυρού εις την πύλην της Χαλκής εν PG τ, 100 στ. 437
[5] Η συνύπαρξις χριστιανικών κοινοτήτων και αρχαίων θρησκειών και η διαμόρφωσις της χριστολογικής θεολογίας επέδρασαν εις την ανάπτυξιν εικονικών παραστάσεων εκ των διηγήσεων της Γραφής, προοριζομένων να διαφωτίσουν και να διδάξουν τον αδαήν πιστόν. Η προσέγγισις προς την ειδωλολατρείαν ήτο η κατηγορία, ην οι εικονόφιλοι θεολόγοι των πρώτων αιώνων ώφειλον να αποσείσουν. Εις την ελληνο-λατινικήν Δύσιν και τας μικρασιατικάς παραλίους περιοχάς με πληθυσμόν παλαιόθεν ελληνικόν ή απολύτως εξελληνισμένον η χριστιανική εικονογραφία διεδόθη και επεβλήθη ενωρίς. Τον Η΄ αιώνα είχον διαμορφωθή από τε εικονοφίλου και εικονομαχικής πλευράς αι βασικαί αρχαί της περί εικόνων θεολογίας με κέντρον την χριστολογικήν διδασκαλίαν και αναφοράν εις την περί ιδεών πλατωνικήν φιλοσοφίαν.
[6] Θεοφ. σ. 405 (επόντωσεν εκ του πόντος), Νικηφόρου Ιστ. σ. 58: συν τη πανοπλία εαυτόν τω βυθώ παραδέδωκεν. Η πράξις του Αγαλλιανού προεκάλεσεν αίσθησιν εις την εποχήν του.

*από την "Βυζαντινή Ιστορία", της Αικατερίνης Χριστοφιλοπούλου, Β1, κ. Η΄, σ. 108-109, εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1993.

Ποίηση

Πωλ Ελυάρ[1]

Η καμπύλη των ματιών σου γύρο φέρνει την καρδιά μου
Γύρος χορού και γλύκας
Του χρόνου φωτοστέφανος νυχτερινό λίκνο και σίγουρο
Κι αν όλα τα όσα έζησα δεν τα κατέχω πια
Είναι γιατί τα μάτια σου δεν με θωρούσαν πάντα.

Φύλλα ημέρας και δροσιάς αφρός
Του ανέμου καλαμιές ευωδιαστά χαμόγελα
Φτερά σκεπάζοντας τον κόσμο φως
Πλοία κατάφορτα ουρανούς και θάλασσες
Κυνηγοί θορύβων και πηγές χρωμάτων

Μύρα που ξεπετάχτηκαν από της χαραυγής
Το κλώσισμα το αδιάκοπο μες στ’ άχερα των άστρων
Όπως η μέρα κρέμεται απ’ τ’ αγνά σου μάτια
Και ρέει στα βλέμματά τους όλο το αίμα μου.

____________________________________

Κομτ ντε Λωτρεαμόντ[2]
Μαλντορόρ
Από το τέταρτο άσμα

Αχ πού ‘ναι κείνος ο χαζοφιλόσοφος που έσκασε, λένε, στα γέλια κάποτε όταν είδε μπροστά του έναν γάιδαρο να τρώει σύκα! Δεν το λέω έτσι, στα κουτουρού. Πρόκειται για ένα επαίσχυντο και θεληματικό απογύμνωμα της ανθρώπινης ευγένειας, καταγεγραμμένο με το νι και με το σίγμα στα βιβλία τα παλαιά. Όμως εγώ δεν ξέρω καθόλου να γελάω. Ποτέ μου δεν κατάφερα να γελάσω μ’ όλο που το δοκίμασα πολλές φορές.

Είναι δύσκολο, πολύ δύσκολο πράγμα να μάθεις να γελάς. Εκτός πια κι αν η φυσική απέχθεια που αισθάνομαι γι’ αυτή τη σωστή τερατωδία δεν είναι παρά ένα από τα βασικά γνωρίσματα του χαρακτήρα μου και τίποτε άλλο. Που λέτε, μου έτυχε κι εμένα κάποτε να ιδώ με τα ίδια μου τα μάτια κάτι ακόμη πιο καταπληκτικό : ένα σύκο να τρώει γάιδαρον ολόκληρο. Ε λοιπόν, δεν ένιωσα την παραμικρή διάθεση να γελάσω. Το λέω με ειλικρίνεια. Μήτε που χάραξε καθόλου το χείλι μου. Μάλλον η ανάγκη να κλάψω με κυρίεψε και μάλιστα με τε΄τοια δύναμη που ένιωσα στο τέλος ένα δάκρυ να κυλάει απ’ τα μάτια μου. «Ω φύση, φύση, φώναζα κλαίγοντας με λυγμούς δυνατούς, το γεράκι κατασπαράζει το σπουργίτι, τα σύκα τρώνε τους γαϊδάρους και ο σκούληκας αφανίζει τον άνθρωπο !»

[1] Οδυσσέα Ελύτη, «Δεύτερη Γραφή», εκδόσεις Ίκαρος, 1996
[2] το αυτό

από την ιστορία των βαλκανικών λαών

Οι Βούλγαροι συναντούν τους Έλληνες[1]

Η πρόσκαιρος ανάπαυλα, ην η αυτοκρατορία εξησφάλισεν εις την Ανατολήν[2], διεταράχθη απροσδοκήτως με την εμφάνισιν εις το βορειοανατολικόν ευρωπαϊκόν σύνορον του νέου πολεμικού λαού, του βουλγαρικού.

Ο Θεοφάνης, σύγχρονος των επικών αγώνων του βυζαντινού κράτους κατά του αλλοδόξου τότε γείτονός του, εθεώρησε χρήσιμον να προτάξη βραχείαν άναδρομήν[3] είς τά συμβάντα, τά προηγηθέντα της Ιδρύσεως βουλ­γάρικου κράτους εγγύς του Δουνάβεως. Ή αφήγησις, βασιζόμενη κατά πάσαν πιθανότητα εις αρχαιοτέραν έκθεσιν προσώπου γνωρίζοντος τα πράγματα και την περιοχήν, αποτελεί βασικήν πηγήν της παλαιοτέρας Ιστορίας των Βουλγάρων. Πρόκειται περί λαού ασιατικού, ουννικού ή τουρκικού, εγκατεστημένου κατά την αρχήν του ιστορικού του βίου (τελευταίον τέταρτον του Ε' αιώνος), ομού μετ’ άλλων ομοφύλων (Ογούρων, Κοτράγων) εις την βορείως της Μαιώτιδος λίμνης περιοχήν. Η αρχαιότερα μνεία των απαντά εις τον Ιωάννην Αντιοχέα (απ. αρ. 95). Ο αυτοκράτωρ Ζήνων εζήτησε τας υπηρεσίας των κατά της ξυνωρίδος των Οστρογότθων αρχηγών Θεοδωρίχου Στράβωνος και Θεοδωρίχου του Αμαλού. Σποραδικοί επιδρομαί των λήγοντος του Ε' αιώνος κατέληγον μέχρι των παραμεθορίων εδαφών του Βυζαντίου. Υπό του Ιου-στινιανού Α' εγκατεστάθησαν Βούλγαροι αιχμάλωτοι εις Λαζικήν και Αρμενίαν και κατετάγησαν εις τον βυζαντινόν στρατόν. Υποτελείς των Αβάρων, κατ’ επανάληψιν έλαβον μέρος εις τας στρατιωτικάς των επι­χειρήσεις του Ε' και των αρχών του Ζ' αιώνος. Ο κλονισμός της αβαρικής ισχύος εχάρισεν εις τους περί την Μαιώτιν λίμνην λαούς την ανεξαρτησίαν.
Μεταξύ αυτών ήσαν και οι Βούλγαροι, των οποίων ο αρχηγός Κόβρατ ίδρυσεν εκεί ονογουρικόν-βουλγαρικόν κράτος, φερόμενον εις τάς πηγάς υπό το όνομα Μεγάλη Βουλγαρία. Ο Κόβρατ, ανατεθραμμένος εις την βυζαντινήν αυλήν, συνεμάχησε μετά του αυτοκράτορος Ηρακλείου και ετιμήθη με τον υψηλόν τίτλον του πατρικίου. Αλλ' επί Κώνσταντος Β' ή Μεγάλη Βουλγαρία διεσπάσθη υπό την πίεσιν του μεγάλου έθνους των Χαζάρων, λαού επίσης τουρκικού, όστις εστράφη δυτικώτερον και εδέσποσε πάσης της περατικής γης μέχρι τής Ποντικής θαλάσσης, ενθα εξετείνετο μέχρι τότε ή Μεγάλη Βουλγαρία.

Οι πέντε υιοί τού εν τω μεταξύ θανόντος Κοβράτου, επί κεφαλής τμή­ματος ομοφύλων των ανεζήτησαν έκαστος ιδίαν τύχην. Κατά την παράδοσιν, τής διασπάσεως προηγήθη η διχοστασία των πέντε αδελφών. Μόνος ο πρεσβύτερος διέμεινεν εν τη προγονική αυτού γη μέχρι της δεύρο, γε­νόμενος φόρου υποτελής εις τούς Χαζάρους μέχρι τον νυν. Οι λοιποί τέσ­σαρες ηκολούθησαν την οδόν προς την Δύσιν[4].

Ο τρίτος αδελφός, ονόματι Ασπαρούχ, ηγούμενος ομάδος ομοεθνών, διέβη εις τα εβδομηκοστά έτη του Ζ' αιώνος τους ποταμούς Δάναπριν (=Δνείπερον) και Δάναστριν (=Δνείστερον) και κατέφυγεν εις πλησιόχωρον των εκβολών του Δουνάβεως τόπον, Όγλον καλούμενον, ασφαλή και δυσμάχητον[5]. Τό τελματώδες του τόπου και οι εις ευρυτέραν ακτίνα σχηματίζοντες είδος κλοιού ποταμοί πολλήν τω έθνει, τεταπεινωμένω δια τον μερισμόν, την εκ των πολεμίων παρείχεν άνεσιν. Στηριζόμενοι εις το δύσβατον του τελματώδους εδάφους οι Βούλγαροι του Ασπαρούχ ήρχισαν επιδρομάς εις την νοτίως των εκβολών του Δουνάβεως περιοχήν, γεγονός το όποιον έθεσεν εις κίνησιν την βυζαντινήν πολεμικήν μηχανήν.

Το βυζαντινόν σχέδιον προέβλεπε συνδεδυασμένην στρατιωτικήν επιχείρησιν από ξηράς και θαλάσσης και μάλιστα με σημαντικές δυνάμεις, αφού ο αυτοκράτωρ Κωνσταντίνος Δ' κελεύει περάσαι πάντα τα θέματα εν τη Θράκη, ήτοι διέταξεν όπως συγκεντρωθούν εις την Θράκην στρα­τιωτικαί μονάδες εκ Μικρας Ασίας. Ισχυρός βυζαντινός στόλος κατέπλευσεν εις τάς εγγύς των επιχειρήσεων ακτάς του Ευξείνου Πόντου διά να υποστήριξη τα στρατεύματα τής ξηράς, άτινα είχον λάβει θέσεις με­ταξύ του Όγλου και του Δουνάβεως. Οι Βούλγαροι, μη δυνάμενοι να αντι­μετωπίσουν τακτικόν στρατόν και δη πολυάριθμον, απέφυγον την μάχην και κατέφυγον εις την τελματώδη περιοχήν, όπου, ως φαίνεται, είχον κατα­σκευάσει πρόχειρον οχύρωσιν. 'Αλλ’ υπ’ αυτάς τας συνθήκας ο βυζαντινός στρατός και μάλιστα το ιππικόν δεν ηδύνατο να αναλάβη σοβαράν επιθετικήν πρωτοβουλίαν. Ο Κωνσταντίνος Δ' μετά ολιγοήμερον αναμονήν ανεχώρησεν εις την παραθαλασσίαν Μεσημβρίαν προς λουτροθεραπείαν, κατά την επίσημον εκδοχήν, αφού έδωκεν ακριβείς οδηγίας εις το επιτελείον του περί του τρόπου διεξαγωγής του πολέμου. Αι διαδόσεις όμως μετέβαλον την βασιλικήν αναχώρησιν εις φυγήν με αποτέλεσμα να προ­κληθή πανικός εις το στράτευμα, όπερ εγκατέλειψε τάς θέσεις του, μηδε­νός διώκοντος.

Οι Βούλγαροι ανεθάρρησαν, επετέθησαν και προεκάλεσαν σοβαράς απωλείας εις τον αντίπαλον, ον κατεδίωξαν μέχρι του Δανονβίου και τού­τον περάσαντες και ελθόντες επί την λεγομένην Βάρναν πλησίον Οδύσσου και τον εκείσε μεσογαίου, τόν τόπον εωρακότες εν πολλή ασφάλεια διακείμενον. Η περιοχή προσεφέρετο δι’ εγκατάστασιν, διότι παρείχε πρά­γματι ασφάλειαν με τον Δούναβιν από Βορρά, τον Εύξεινον Πόντον από Ανατολών, τάς κλεισούρας του Αίμου από Δυσμών και Νότου. Οι Βούλγαροι υπεχρέωσαν εις υποταγήν τα γειτονικά σλαβικά φύλα - τους Σε-βέρεις και τάς καλουμένας επτά γενεάς, περί ων κατωτέρω - και πολυαρι-θμότεροι πλέον εγαυρίασαν και ήρξαντο τα υπό την Ρωμαϊκήν πολιτείανόντα κάστρα τε και χωρία επιρρίπτειν και αίχμαλωτίζειν (680).

[1] Αικατερίνης Χριστοφιλοπούλου, «Βυζαντινή Ιστορία», Β΄1, κ. Ε΄, σ. 67-70, εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1993.
[2] Εννοούνται οι Αραβοβυζαντινές αγώνες στο Συριακό μέτωπο
[3] Θεοφ.σ.356: Αναγκαίον δε ειπείν και περί της αρχαιότητος των Ουννογουνδούρων Βουλγάρων και Κοτράγων.
[4] Ο δεύτερος, ονόματι Κότραγος, διέβη τόν Τάναϊν, σημερινών Δον, και εγκατεστάθη πέραν τής δυτικής τούτου όχθης. Οι δύο τελευταίοι αδελφοί διέβησαν τον Δούναβιν και ο μεν παρέμεινεν εις Παννονίαν, υποτελής των Αβάρων, ο δε κατήλθε μέχρι της ραβεννατικής Πενταπόλεως, ααγνωρίσας τη βυζαντινήν κυριαρχίαν.
[5] Ν. Banescu: Όγλος - Oglù: Le premier habitat de la horde d'Asparuch dans la région du Danube εν Byzantion τ. 28 (1958) σ. 433-440.

Ιστορία

Στον δρόμο για την Ευρώπη – η εποχή των Αράβων[1]
[η σύγκρουση των δύο κόσμων]
Μωαβία

Με την προσέγγισιν εις τας μεσογειακάς ακτάς ανέκυψε διά τον Άραβα της ερήμου νέον πρόβλημα: η χρησιμοποίησις του υγρού στοιχείου διά την κάρπωσιν οικονομικών ωφελημάτων και την διεκδίκησιν της ναυτικής κυριαρχίας εις την Μεσόγειον. Όθεν ετίθετο θέμα συγκροτήσεως ισχυράς ναυτικής δυνάμεως. Εις τον Μωαβιά ανήκει η τιμή ότι πρώτος αντελήφθη την σημασίαν του ναυτικού διά την πολεμικήν αναμέτρησιν με το Βυζάντιον. Αι αραβικαί βλέψεις επί της παγκοσμίου κυριαρχίας δεν ήτο δυνατόν να πραγματοποιηθούν, εφ’ όσον η αυτοκρατορία εδέσποζε των θαλασσών και παρέμενεν απροσπέλαστον το μικρασιατικόν της προπύργιον. Όθεν προείχε η κατασκευή πολεμικού στόλου. Η παλαιοτάτη ναυτική παράδοσις της περιοχής, ης διοικητής εγένετο ο Μωαβιά, απετέλεσε το υπόβαθρον της αραβικής ναυτικής δυνάμεως τόσον διά την ναυπήγησιν, όσον και την επάνδρωσιν των πλοίων. Η ξυλεία του Λιβάνου ήτο ονομαστή και οι κάτοικοι των συρικών παραλίων από της εποχής των Φοινίκων ήσαν περιώνυμοι ναυτικοί.

Το δεσπόζον της νοτίου Μικράς Ασίας ορεινόν συγκρότημα του Ταύρου – Αντιταύρου έφραζε την δίοδον από της Συρίας εις τα μικρασιατικά υψίπεδα εις τρόπον, ώστε διά των στενών Κιλικίων πυλών οι Άραβες μόνον ως επιδρομείς ήτο δυνατόν να κινηθούν και ουχί ως στρατός διά μεγάλας επιχειρήσεις. Βεβαίως η νοτίως του Ταύρου χώρα και μάλιστα η Κιλικία εγένετο συνεχής πολεμικός στόχος, η δε σειρά των οχυρών θέσεων από της εγγύς της θάλασσας Ταρσού μέχρι της παρά τον Άνω Ευφράτην Μελιτηνής προωρίζετο να καλύψη την συνοριακήν άμυναν.

Ο Μωαβιά, ευρισκόμενος ακριβώς εις το ευαίσθητον βυζαντινοσυρικόν σύνορον, αντελήφθη λίαν ενωρίς ότι αι δυνατότητες στρατιωτικής προελάσεως διά με΄σου του ορεινού τούτου όγκου ήταν πενιχραί και έστρεψε τας προσπαθείας του εις την από θαλάσσης προσπέλασιν εις την καρδίαν της αυτοκρατορίας. Η ταχεία συγκρότησις αξιόμαχου πολεμικού στόλου και η μεθοδική επιλογή των ναυτικών βάσεων (πλησιόχωροι των μικρασιατικών παραλίων νήσοι) δεικνύουν τον προικισμένον με οργανωτικάς ικανότητας στρατιωτικόν ηγέτην.

Πρώτος στόχος του υπήρξεν η μεγαλόνησος Κύπρος με την μοναδικήν γεωγραφικήν θέσιν έναντι των υπό των Αράβων κατεχομένων συρικών ακτών και των βυζαντινών μικρασιατικών παραλίων. Τω 649, ηγούμενος ισχυρού στόλου, ο Μωαβιά κατέλαβεν την πρωτεύουσαν Κωνσταντίαν, ελεηλάτησε την νήσον και επολιόρκησεν ανεπιτυχώς τον Κάστελλον, οχυράν πολίχνην της εγγύς της συρικής ακτής νησίδος Αράδου, απέυφυγεν όμως να ναυμαχήση με τον εναντίον του σταλέντα βυζαντινόν στόλον. Εμεσολάβησε διετής ανακωχή, της οποίας επωφελήθη ο άραψ αρχηγός, όπως ανανεώση τας δυνάμεις του και καταλάβη την Ρόδον (654). Με το γεγονός τούτο συνδέεται η καταστροφή του Κολοσσού της Ρόδου, χαλκού αγάλματος του Ηλίου, μεταξύ των επτά θαυμάτων του κόσμου καταλεγομένου, το οποίον ηγόρασε και διέλυσεν Εδεσσηνός Εβραίος έμπορος, χρησιμοποιήσας διά την μεταφοράν του μετάλλου εννεακοσίας καμήλους.
…
Ο Μωαβιά εχρησιμοποίησε τον διοικητικόν μηχανισμόν των υπ’ αυτού εξουσιαζομένων, πρώην βυζαντινών, επαρχιών και διετήρησεν εις τας θέσεις των του βυζαντινούς υπαλλήλους, δεδομένου ότι οι μουσουλμάνοι υπήκοοί του δεν είχον εισέτι την κατάλληλον παίδευσιν, όπως ανταποκριθούν εις τας ανάγκας της διοικήσεως. Η ελληνική εξηκολούθει να είναι η επίσημος γλώσσα του κράτους εις τρόπν, ώστε νεώτερος ερευνητής ομιλεί περί της νεοβυζαντινής αυτοκρατορίας των Ομεϋαδών[2].

Πολιτικόν κέντρον της νέας δυναστείας εγένετο η Δαμασκός, κύριον στήριγμα οι μεσογειακοί πληθυσμοί με την ανεπτυγμένην οικονομίαν και πολιτισμικόν υπόβαθρον το διαμορφωθέν εις την παλαιοτάτην κοιτίδα πολιτισμών Συρία – Παλαιστίνην.
…
Με την σταθεροποίησιν του Μωαβιά εις την εξουσίαν, οι Άραβες επανέλαβον τας καταστρεπτικάς επιδρομάς των εις τα μικρασιατικά εδάφη και δεν ήργησαν να αποδυθούν εις την κατάκτησιν της βορείου Αφρικής.
…
Η ιστορική Καρχηδών περιήλθεν εις τους Άραβας των 695, ανεκ΄τηθη υπό των Βυζαντινών και απωλέσθη οριστικώς τω 698, ενώ η αντίστασις των ιθαγενών φυλών εξεδηλούτο εντονωτέρα. Αλλ’ η πορεία προς τον Ωκεανόν θα συνεχισθή με νέαν ορμήν, την οποίαν ούτε το θαλάσσιον Στενόν των Ηρακλείων στηλών θα αναχαιτίση. Το τελευταίον βυζαντινόν οχυρόν επί του ακραίου σημείου της αφρικανικής ηπείρου το Σέπτον, σημερινή Θέουτα (Ceuta), περιήλθε εις τους Άραβας το 709. Ο δρόμος της Ευρώπης ήτο πλέον ανοικτός εις τα μουσουλμανικά στρατεύματα.


[1] Αικατερίνης Χριστοφιλοπούλου, Βυζαντινή Ιστορία, μέρος 2ον, κ.4ον, σ. 50 επ., εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1993.
[2] G. Wiet: L’ empire neo-byzantin des Ommeyades et l’ empire neo-sassanide des Abbassides, Cahiers d’ histoire mondiale, τ. 1 (1953), σ. 63 επ.

περί του κράτους

Η Φιλοσοφική Αντίληψη για το Κράτος[i]

Από τον καιρό που ο Πλάτων αρνήθηκε ότι υπερισχύει το δίκαιο του ισχυρότερου, οι άνθρωποι ζητήσανε να δικαιώσουνε το κράτος με την αιτιολογία ότι προασπίζει υψηλούς σκοπούς. Πράγματι, το ανθρώπινο μυαλό επαναστατεί στην εκδοχή ότι η καταναγκαστική δύναμη δικαιώνεται, ανεξάρτητα από τους σκοπούς που επιδιώκει. Εμείς ισχυριζόμαστε, όπως και ο Αριστοτέλης, ότι το κράτος υπάρχει για να πραγματώνει το «ευ ζειν». Εμείς επιμένουμε, όπως και ο Χομπς, ότι δεν μπορεί να υπάρξει πολιτισμός, χωρίς την ασφάλεια που παρέχει το κράτος, με τη δύναμη που διαθέτει πάνω στη ζωή και στο θάνατο. Εμείς συμφωνούμε με τον Λοκ, ότι μόνο ένα κοινό όργανο με την εξουσία να νομοθετεί και με τις αρμοδιότητες του οποίου συναινούν όλοι οι άνθρωποι, μπορεί να μας εξασφαλίσει δικαιώματα πάνω στη ζωή, στην ελευθερία και στην περιουσία, χωρίς την ειρηνική απόλαυση των οποίων, είμαστε καταδικασμένοι σε άθλια ζωή. Ο Ρουσσώ κατάφερε να βρει ορισμένες συνθήκες κρατικής οργάνωσης, με τις οποίες, όταν οι άνθρωποι υπακούουν στους νόμους, μπορούν να είναι πιο ελεύθεροι απ' όσο στην προαστική κοινωνία. «Το κράτος», έγραψε ο Χέγγελ σε μια περίφημη φράση1, «είναι η Θεία Ιδέα στη γήινη μορφή-της» και ισχυρίζεται ότι όλη η αξία της ανθρώπινης ύπαρξης πηγάζει από το βάπτισμά-της στις κρατικές δραστηριότητες.

Ελάχιστοι θεσμοί έχουν ακούσει λαμπρότερους πανηγυρικούς από το κράτος• και αξίζει τον κόπο να καταλάβουμε το γιατί. Σπάνια θα ακούσεις πανηγυρικό για ένα σημερινό κράτος• αν και υπάρχουν περιπτώσεις, όπου ο πανηγυριστής θεωρεί ότι το ιδανικό-του είναι ενσωματωμένο σε κάποια σημερνή κοινωνία. Συχνότερα θα συναντήσεις την υπεράσπιση ενός συνόλου σκοπών, τους οποίους ο στοχαστής θεωρεί κάλους, και φαντάζεται ότι πραγματώνονται μόνο μέσα στην ιδιαίτερη μορφή συνομάδωσης, την οποία ονομάζουμε κράτος. Στην ιστορία της πολιτικής φιλοσοφίας, οι σκοποί αυτοί έχουν τελείως σταθερό χαρακτήρα. Κατά κανόνα ερευνούν τις συνθήκες, με τις οποίες τα άτομα, άντρες και γυναίκες, μπορούν να ολοκληρώσουν τον εαυτό-τους με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Με τους σκοπούς αυτούς αναγνωρίζεται το γεγονός ότι, επειδή τα άτομα έχουν διαφορετικούς τρόπους για να ικανοποιήσουν αντιμαχόμενες επιθυμίες, η κοινωνία χρειάζεται ένα κοινό όργανο, το οποίο να προσδιορίζει τους όρους, με τους οποίους μπορούν να επιδιώκονται νόμιμα οι ανθρώπινες επιδιώξεις. Οι απόψεις για τη μορφή που θα έπρεπε να πάρει το όργανο αυτό διαφέρουν πάρα πολύ. Οι βασικές αρχές, με τις οποίες θα έπρεπε να λειτουργεί, το βεληνεκές της εξουσίας του — είναι ζητήματα, για τα οποία δεν έχει επιτευχθεί καμία ομοφωνία. Ωστόσο, αν εξαιρέσουμε τον αναρχικό φιλόσοφο (και είναι περίεργο που τούτος συναντιέται τόσο σπάνια στην πολιτική φιλοσοφία!), όλοι συμφωνούν ότι χρειάζεται μια καταναγκαστική κοινωνική εξουσία, που να προσδιορίζει τους κανόνες της θεμιτής κοινωνικής συμπεριφοράς. Έχοντας υπόψη την ανθρώπινη φύση, σε αντίθετη περίπτωση, θα είχαμε ένα χάος από ατομικές αποφάσεις, οι οποίες θα απέθαιναν μοιραίες για τον καθιερωμένο τρόπο ζωής. Κράτος σημαίνει ασφάλεια• και η ασφάλεια είναι η αναγκαία προϋπόθεση, με την οποία μπορούν να επιτευχθούν ειρηνικά οι απολαύσεις που επιδιώκουν οι άνθρωποι.

Από τη στιγμή όμως που θα ισχυριστείς ότι η κοινωνία έχει ανάγκη από μια καταναγκαστική εξουσία, στην οποία να υποτάσσονται όλοι, έχεις βάλει το πρόβλημα, χωρίς συνάμα να το λύνεις. Οι άνθρωποι δεν υπακούουν στην εξουσία αυτή για χάρη της υπακοής. Αλλά για τους σκοπούς που πιστεύουν ότι εκπληρώνουν οι λειτουργίες-της. Υποτάσσονται στις προσταγές για τα αποτελέσματα που πιστεύουν ότι θα έχουν αυτές. Διερευνούν τις προσταγές, σύμφωνα με τις επιδιώξεις-τους, και, από καιρό σε καιρό, τις απορρίπτουν, γιατί οι προσταγές αρνούνται τις επιδιώξεις-τους. Με άλλα λόγια, η υπακοή είναι φυσική ανθρώπινη συνήθεια• αλλά συνεχώς επανέρχονται εξαιρετικές περιπτώσεις, όπου οι άνθρωποι αποφασίζουν με οδύνη να μην υπακούσουν, και υπερασπίζουν με τη βία την απόφαση-τους αυτή.

Οι εξαιρετικές αυτές περιπτώσεις μας φανερώνουν ότι οι άνθρωποι δεν υπακούουν στο κράτος μόνο επειδή διατάζονται, αλλά και επειδή έχουν γνώμη για εκείνα τα οποία θεωρούν ότι πρέπει να εκπληρώνουν οι προσταγές του κράτους. Στην πραγματικότητα κρίνουν το κράτος σύμφωνα με τις ικανοποιήσεις που πιστεύουν ότι οφείλει να τους παράσχει. Αναμφίβολα οι κρίσεις-τους ποικίλλουν ανάλογα με τον τόπο και με τον χρόνο. Οι προσδοκίες, που θεωρούν θεμιτές, και τα αιτήματα μιας ορισμένης κοινωνίας σε ορισμένο χρόνο είναι διαφορετικά από τα αιτήματα μιας άλλης κοινωνίας σε διαφορετικό χρόνο. Όμως το καθαρό συμπέρασμα είναι ότι πάντα η εξάσκηση καταναγκαστικής εξουσίας σε μια κοινωνία γίνεται με όρους. Οφείλει να λειτουργεί με κανόνες. Οφείλει να εκπληρώνει τους σκοπούς εκείνους, που οι πολίτες, οι οποίοι ζουν υπό την δικαιοδοσία της. θεωρούν ότι είναι θεμελειώδεις. Άρα κάθε έρευνα για τη φύση του κράτους οφείλει να έχει σα στόχο τουλάχιστο τόσο τους εκπληρωμένους σκοπούς της εξουσίας, όσο και τις εξαγγελμένες προθέσεις, με τις οποίες δικαιώνεται στη θεωρία. Για τους πολίτες το κρότος είναι οι συγκεκριμένες πράξεις-του δεν δικαιώνεται από μόνο το γεγονός ότι είναι κράτος. Αλλά εξασφαλίζει τη συναίνεση στις ενέργειές του, ανάλογα με την κρίση που σχηματίζουν οι πολίτες για τις επιπτώσεις των ενεργειών του. Οι πολίτες δεν ενδιαφέρονται για τον φιλοσοφικό σκοπό της έννοιας «κράτος», αλλά για τις επιπτώσεις των πρακτικών λειτουργιών-του. αφού αυτές αντιμετωπίζουν στην καθημερινή ζωή.

Ο φιλόσοφος μπορεί, όπως ο Μπερκ. να θεωρεί το κράτος σα σύμπραξη σε κάθε αρετή και τελειότητα• ο κοινός άνθρωπος το θεωρεί σαν ένα τρόπο διακυβέρνησης, ο οποίος ικανοποιεί τις προσδοκίες-του για θεμιτές απολαύσεις. Δηλαδή, ο φιλόσοφος ικανοποιείται κυρίως με την κατασκευή μιας ιδανικής μορφής για το κράτος και με τη μεταφορά των συνεπειών της κατασκευής στην πρακτική εμπειρία των κρατών. Η ιδανική τούτη μορφή πηγάζει κυρίως από την προσωπική αντίληψη του φιλοσόφου για το τι είναι επιθυμητό, βγαλμένο από την προσωπική-του εμπειρία• εξωτερικεύει την αυτοβιογραφία-του σε ρεαλιστικό πρόγραμμα και κριτήριο. Η θεωρία του Χομπς για το κράτος, κατά βάθος, είναι στηριγμένη στο αξίωμα — που δικαιολογείται για εποχή εμφυλίου πολέμου — ότι η τάξη καθαυτή είναι το ύψιστο αγαθό, ανεξάρτητα από τις επιπτώσεις. Ο Χέγγελ θεωρεί ότι το αξίωμά-του, πως η προσωπικότητα του κράτους είναι ατελής, αν δεν έχει κληρονομικό μονάρχη, έχει πολύ μικρότερη παγκόσμια αξία, απ' όση η γενική συμφωνία προς την προσωπική-του προτίμηση για το βασίλειο της Πρωσίας, το οποίο και θεωρεί σαν την ύψιστη μορφή που μπορεί να περιβληθεί ένα κράτος. Αν δεν δεχτούμε την άποψη του Μπόζανκετ, ότι «η λέξη είναι πολύ συνοπτική διατύπωση της έννοιας κράτος»• αν δεν δεχτούμε ότι ο θεωρητικός σκοπός μπορεί πάντοτε να μεταφέρεται στη ζωντανή πράξη• αν δεν δεχτούμε ότι οι αποτυχίες δεν πρέπει ν' αποδίδονται στο ίδιο το κράτος, αλλά σε μη κρατικές αιτίες, τις οποίες το κράτος προσπαθεί να εξαλείψει- — τότε είναι φανερό ότι η θεωρία για το κράτος οφείλει να είναι μια μέθοδος για την αποτίμηση των κρατικών επιτευγμάτων στην πράξη, δηλαδή μάλλον ένας μετρικός κανόνας παρά διαπίστωση της πραγματικότητας. Δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε με τον Χέγγελ ότι το άτομο «έχει το ύψιστο καθήκον να είναι μέλος του κράτους»3, προτού κρίνουμε την πρακτική ποιότητα του συγκεκριμένου κράτους. Θα προσπαθήσω, σε τούτο το βιβλίο, να εκθέσω, όσο καλύτερα μπορώ, τη φιλοσοφική δικαίωση του κράτους, η οποία πιστεύω ότι έχει ασκήσει μοναδική επιρροή στον δυτικό πολιτισμό τον τελευταίο αιώνα. Μετά θα εξετάσω τη δικαίωση αυτή με λυδία λίθο τα κράτη που υπάρχουν σήμερα. Έτσι θα οδηγηθώ στη σχηματοποίηση μιας θεωρίας για το κράτος, η οποία, καθώς θα υποδείξω, θα έχει περισσότερη σχέση με τα πραγματικά γεγονότα και όχι με εκείνα που γίνονται γενικά αποδεκτά στο καιρό-μας. Τέλος, με την καθοδήγηση της σχηματοποίησης αυτής, θα προσπαθήσω να βγάλω μερικά πρακτικά συμπεράσματα, με τα οποία θα μπορέσουμε να προβλέψουμε την πιθανή πορεία των γεγονότων —εφόσον η πρόβλεψη είναι η τελική απόδειξη της αληθινής κοινωνικής θεωρίας.

Τα επιχειρήματά-μου θα βασίζονται παντού σ' ένα μοναδικό αξίωμα. Θα θεωρώ σα δεδομένο ότι η καταναγκαστική εξουσία δικαιώνεται, (ότι το μόνο δικαίωμα, με βάση το οποίο μπορεί να αξιώνει την υπακοή εκείνων, επάνω στους οποίους ασκείται, βρίσκεται) στο μέτρο της προσπάθειάς της να ικανοποιεί όσο το δυνατό περισσότερα αιτήματα. Δηλαδή δεν φτάνουν οι προθέσεις της για να αποκτήσει το δικαίωμα για υποταγή. Η θεωρία των προθέσεων ποτέ δε μπορεί ν’ αποτελέσει τη βάση ικανοποιητικής πολιτικής φιλοσοφίας. Δεν είναι ο εξαγγελμένος, αλλά ο πραγματοποιημένος σκοπός, εκείνος που, συγκρινόμενος με όσα θα μπορούσαν λογικά να πραγματοποιηθούν, αποτελεί το μόνο αξιολογικό κριτήριο των ανθρώπινων θεσμών.

[i] Χάρολντ Λάσκι, «Το Κράτος, στη θεωρία και στην πράξη», κεφ. Α΄, σελ. 11-15, εκδόσεις Κάλβος, Αθήνα 1982

Ιστορία

Ιστορίες από την κάθοδο του Δράμαλη στον Μωριά[1]

Η κάθοδο του Δράμαλη εδημιούργησε πολύ μεγάλη σύγχυσι στον ελεύθερο Μοριά. Οι διαδόσεις ωργίαζαν και τί ήταν σωστό κανείς δεν ήξερε! Και η Κυβέρνησι, ακόμη και οι στρατιωτικοί δεν εγνώριζαν τίποτε το σωστό. Ο υπουργός του πολέμου Ιωάννης Κωλέττης είχε μεσάνυχτα και έγραφε στο Γέρο να συνεχίσει την πολιορκία της Πάτρας! Ο Γέρος πάλιν έστειλε τρεις Μαγουλιανίτες, που ήσαν δικοί του έμπιστοι, να πάνε στην Ρούμελη να συναντήσουν τον Οδυσσέα και τον Νικήτα και από κει να του φέρουν είδησι. Ενώ ήταν ο Γέρος στην Τριπολιτσά ήρθαν οι απεσταλμένοι του και τον εβεβαίωσαν για την τόσο τρομερή είδησι, ενώ ήσαν καταλυπημένοι. Ο Γέρος τους είδε τόσο λυπημένους και τους είπε. «μη λυπάσθε, ότι ευρεθήκατε σεις να φέρετε την λυπηράν είδησιν, εγώ έχω τας ελπίδας μου εις τον Θεόν και τους Έλληνάς μου, ώστε εις τον τόπον αυτόν θα έλθη πάλιν χαρά και αγαλίασις. Καθώς ο Αθηναίος[2] έφερε την αγγελίαν της νίκης εις την πόλιν των Αθηνών, ούτω και σεις πατριώται πάλιν θα φέρετε την καλήν είδησιν της νίκης».
…
Εις την Αργολίδα όλοι ήσαν σε απελπιστική κατάστασι. Σαν η Κυβέρνησι έφυγε από το Άργος και μπήκε στα πλοία ο Λαός τάχασε. Θρήνοι και κλαυθμοί ηκούοντο στο Άργος. Όλοι χωρίς Αρχηγό, χωρίς οδηγίες έκαναν ό,τι μπορούσαν για να σωθούν και να σώσουν ό,τι μορούσαν από το βιος τους.

Ο Γέρος από την Τρίπολη πήρε πρωτοβουλία: διέταξε γενική επιστράτευσι και προσπάθησε να τονώση το ηθικό του Λαού. … Ο ίδιος με 300 παλληκάρια πήρε το δρόμο για το Άργος. Στον δρόμο συνάντησε τον Παλαμήδη[3] και α΄λλους που πήγαιναν για την Τρίπολι με τα πράγματά τους φορτωμένα σε ζώα. Ένας Ζατουνίτης με δύο φορτώματα πετσιά αργασμένα αναγκάστηκε να τα παραδώση στον Γέρο για τους στρατιώτες. Του έδωσε απόδειξι να πληρωθή από το ελληνικό ταμείο, όταν ευπορήση … Συνάντησε και Μανιάτες στου Αγά-Πασσά το Χάνι του Αχλαδόκαμπου που πήγαιναν με φορτώματα λάφυρα. Αυτούς τους έβρισε και τέλος τους είπε: «Στου διαβόλου την μάνα να πάτε Κακαβούλια …!»[4]
…
Ο Δράμαλης πέρασε τον ισθμό της Κορίνθου και μπήκε στην κόρινθο. Η πόλι και ο Ακροκόρινθος είχαν ελευθερωθή από τους Έλληνες. Ο Φρούραρχος Αχιλλέας Θεοδωρίδης από την Μονεμβασιά ήταν στο Κάστρο με την φρουρά του που ήταν 150 άνδρες. Μέσα εμπήκαν άμαχος κόσμος και κυρίως γυναικόπαιδα και μερικοί άνδρες που είχαν έλθει από τα Μέγαρα. Ο Θεοδωρίδης είχε αναλάβει και την φρούρησι του περίφημου Κιαμήλ-μπέη, της οικογενείας του και του χαρεμιού. Ο Κιαμήλ είχε μεγάλο θησαυρό τον οποίο είχε κρύψει στο Κάστρο γι’ αυτό ο Θεοδωρίδης τον επίεζε να του αποκαλύψη πού τον είχε. Τώρα με την άφιξι του Δράμαλη επειδή εσκέπτετο να εγκαταλείψη το Κάστρο επίεζε πιο πολύ τον Κιαμήλ να του υποδείξη την θέσι του θησαυρού μα χωρίς αποτέλεσμα. Σαν αποείδε πήρε την απόφασι να σκοτώση τον κιαμήλ, πράγμα που ανέθεσε στον Δημ. Μπενάκη και τον μοναχό της φανερωμένης Παρθένιον Βλάχο. Αυτοί εξετέλεσαν το έργο τους και κείνος μπήκε στο χαρέμι του Κιαμήλ και εβίασε πολλές γυναίκες. Μετά έφυγε και πήγε στην Επίδαυρο. Η Διοίκησι σαν έμαθε τις αθλιότητες του Θεοδωρίδη, τον συνέλαβε και τον εφυλάκισε στο μοναστήρι των Αγίων Αναργύρων της Ερμιόνης. Ο Θεοδωρίδης δεν άντεξε την ντροπή και αυτοκτόνησε.

Ο Δράμαλης στις 7 Ιουλίου άρχισε τις ανιχνεύσεις γύρω στον Ακροκόρινθο, ο οποίος ήταν έρημος από ανθρώπους. Τέλος πήρε την απόφασι να πλησιάση την πύλη του Κάστρου που ήταν βαρειά μανταλωμένη. Όταν επιχείρησε να ανοίξη την πόρτα, του άνοιξαν η μητέρα του Κιαμήλ μπέη και η γυναίκα του. Αυτές του έδειξαν τους θησαυρούς του Κιαμήλ στο βάθος ενός πηγαδιού. Ο Δράμαλης έβαλε ανθρώπους και τον έβγαλαν. Ήταν 40.000 πουγγιά χρυσά νομίσματα. Ο Δράμαλης για να πάρη τον μεγάλο θησαυρό δικαιωματικά, παντρεύτηκε την χήρα του Κιαμήλ κάνοντας ένα πολυτελέστατο γάμο. …

Μετά από αυτά εκάλεσε σε πολεμικό συμβούλιο του Πασσάδες. Σ’ αυτό, όπως εσυνήθιζε δεν άκουγε την γνώμη κανενός αλλά ό,τι έλεγε αυτός, αυτό και έκανε. Έτσι πήρε απόφασι να κατευθυνθή μ’ όλο το στρατό του στο Άργος και από κει να κτυπήση την επανάστσι στην καρδιά της – την Τρίπολι. Εις μάτην προσεπάθησαν να τον κάμουν να αλλάξη γνώμη ο Γιουσούφ-Πασσάς της Πάτρας και ο Αλή-Πασάς του Άργους (και μετά του Ναυπλίου). …

Ο Δράμαλης ξεκίνησε από την Κόρινθο στις 10 Ιουλίου. Προχώρησε και το απόγευμα άρχισε ο στρατός του να χύνεται σαν σίφουνας στον Αργείτικο κάμπο. Στο Χαρβάτι – Φίχτι τον επολέμησε ο Πλαπούτας … Στις 11 Ιουλίου τον πολέμησαν εμπρός στο Κουτσοπόδι Ο Γεώργ. Μαυτομιχάλης, ο Αντώνης Μαυρομιχάλης, οι Τσάκωνες, ο Δημ. Ευμορφόπουλος και ο Πάνος Κολοκοτρώνης. Το βράδυ προχώρησαν εμπρός 49 τούρκοι καβαλαραίοι και μπήκαν εις το Άργος. Η άλλη στρατιά μπήκε στις 12 Ιουλίου στην πόλι ενώ εκείνοι που τον επολέμησαν εις το Κουτσοπόδι μπήκαν εις το φρούριο του Άργους και εταμπουρώθηκαν εκεί.

Εν τω μεταξύ ο κάμπος του Άργους παρουσίαζε όψι ερημώσεως. Τούτο διότι ο Γέρος διέταξε να καταστραφή η παραγωγή. Έτσι θα εδυσκολεύετο πολύ ο Δράμαλης να εύρη τροφές για το στρατό του και ζωοτροφές για τα ζώα του. Αλλά κι’ ο ίδιος με την φωτιά και το τσεκούρι συνεπλήρωσε την καταστροφή των δέντρων και των αμπέλων. Το Ναύπκλιο ετροφοδοτήθη από τον Δράμαλη και ο Αλή Πασσάς ήλθε στο Άργος για να προτείνη άλλα σχέδια στον Τούρκο Στρατηλάτη. Ο μαχμούτ απέρριψε κι’ αυτά κι’ έτσι ο μεν Αλής γύρισε στο Ναυπλιο ο δε Δράμαλης άρχισε την πολιορκία του Άργους.
…
Ο Δράμαλης άρχισε να στερήται. Η μεγάλη στρατειά του και τα τόσα ζώα, που είχε, πείνασαν. Είχε μάλιστα την ανόητη προνοητικότητα να αρχίση το λιγόστεμα του συσιτίου από τους Αλβανούς του στρατού του. Αυτοί σιγά-σιγά άρχισαν να υποφέρουν και να αγανακτούν, γι’ αυτό μαρτύραγαν στους Έλληνες του φρουρίου ό, τι ήξεραν Είπαν λοιπόν, ότι ο Δράμαλης μόλις πάρη το φρούριο θα πάη στην Κόρινθο. Αυτό ευχαριστούσε τους Αλβανούς, γιατί θα τελείωνε η ταλαιπωρία τους και η στέρησί τους, μα και τους Έλληνες, που μάθαιναν τα σχέδια του Δράμαλη από την πιο ασφαλή πηγή.
…
Ο Δράμαλης εν τω μεταξύ ευρέθη σε πολύ δύσκολη θέσι. Οι τροφές λιγόστεψαν και πουθενά στην Αργολίδα δεν εύρισκε ούτε για το στρατό ούτε για τα ζώα. Να του ‘ρθουν από την Κόρινθο ήταν αδύνατο! Στο φρούριο του Άργους δεν βρήκε τίποτε γιατί τα πήραν μαζή τους οι Έλληνες ή τα χάλασαν. Νερό δεν είχε. Η ξέρα του 1822 ήταν μεγάλη. Τα λίγα πηγάδια του Άργους ήσαν δηλητηριασμένα από τα χαλκώματα πούχαν κρύψει μέσα οι Έλληνες.
…
Για να βγουν στον κάμπο οι Τούρκοι ήταν επικίνδυνο γιατό παντού είχαν άνδρες οι Έλληνες. Έβγαιναν βέβαια για κανένα σταφύλι ή άγουρο πεπόνι μα κι’ αυτά τους βγήκαν ξυνά, διότι αρρώστησαν, εκτός του ότι πολλοί τους δεν ξαναγύριζαν από τους Έλληνες που φύλαγαν κατά κει.

Και στο στρατό είχε ανωμαλίες ο Δράμαλης. Κατάμουτρα οι αξιωματικοί του έδειχναν την αντιπάθειά τους. Ήσαν εξ άλλου, όλοι του Χουρσίτ Πασσά, τον οποόιο με πονηριές είχε υποσκελίσει ο Δράμαλης. Μόνο απ’ τη θάλασσα μπορούσε να πάρη βοήθεια. Μα τίποτε δεν φαινότανε κι’ από κει[5].

[1] Κωνσταντίνου Κουσουλού, «Η καταστροφή του Δράμαλη», Αθήναι 1962.
[2] Εννοεί τον Μαραθωνοδρόμο Φειδιππίδη (480 πΧ) π’ έφερε την είδησι της νίκης στους Αθηναίους από τον Μαραθώνα.
[3] Η μεγάλη … στρατειά … ξεκίνησε από την Λάρισα της Θεσσαλίας κατά τις 25 Ιουνίου 1822 με κατεύθυνσι τον … Μοριά. Γρήγορα πέρασε την Αλαμάνα, την Στερεά και έφτασε στο κάμπο των … Μεγάρων, χωρίς κανείς να του αντισταθή. Έπρεπε να περάση τα Μεγάλα Δερβένια για να έλθη στον Ισθμό. Εκέι φύλαγαν ο Ρήγας Παλαμήδης, ο Γ. Σέκερης και ο Νέζος, με 700 άνδρες που σαν αντίκρυσαν τις ατέλειωτες σιρές του τούρκικου στρατού να έρχονται μέσα στον Μεγαρίτικο ελαιώνα κατ’ επάνω τους εδείλιασαν και τόβαλαν στα πόδια μαζή με τους άνδρες τους! Μάλιστα ο παλαμήδης όχι μόνον ήρχετο τρέχοντας στο Μοριά μα και όπου συνάνταγε άνθρωπο του μετέδιδε τον πανικό. … Ο Παλαμήδης πήρε το δρόμο για την Τροπολιτζά και σταμάτησε στην Καλαμάτα!
[4] Διάβολοι, κακά πνεύματα.
[5] Από το Χάνι του Ταβουλιού έγραψε ο Γέρος στους πρόκριτους της Ύδρας, των σπετσών, του Πόρου, του Κρανιδιού και Κάτω Νεχαγιέ (Επίδαυρος) να κάνουν ό,τι μπορούν με τα πλοία ώστε να εμποδίσουν τον τούρκικο στόλο διά να μην πλησιάση στον Αργολικό και εφοδιάση του Τούρκους του Δράμαλη ή το Ανάπλι.