Φιλοσοφία

Ο "σταματητής του κόσμου"

Παρμενίδης*

Ο συνειδητός αντίποδας του Ηράκλειτου είναι ο Ελεάτης Παρμενίδης (540-470)[1], άνθρωπος από αρχοντικό και πλούσιο σπίτι, που έδωσε στην πατρίδα του ένα εξαίρετο σύνταγμα. Ένας Πυθαγόρειος όμως, ο Αμεινίας, που ο Παρμενίδης κ’ ύστερα από τον θάνατό του εξακολουθούσε να τιμά, τον έπεισε ν’ αλλάξει την ταραχή της πολιτικής με την αποτραβηγμένη ζωή της φιλοσοφικής έρευνας. Τις λίγες επιστημονικές γνώσεις που βρίσκομε στον Παρμενίδη, λ.χ. πως ο αυγερινός είναι ο ίδιος με τον αποσπερίτη, πως το φεγγάρι το φως του το παίρνει από τον ήλιο και πως η γη είναι σφαιρική[2], μπορεί να τις χρωστάει στη σχέση του με τους Πυθαγόρειους. Αργότερα ακολούθησε τον Ξενοφάνη και, όπως εκείνος, έκθεσε τη διδασκαλία του σ’ ένα ποίημα. Το έργο αρχίζει μ’ ένα φανταστικό ταξίδι του ποιητή πάνω σε άρμα στη «θεά», που του αποκαλύπτει την αλάθευτη αλήθεια και τις πλανερές δοξασίες των ανθρώπων. Γι αυτό το ποίημα χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο πραγματεύεται την αλήθεια, το δεύτερο τη δόξα. Την κύρια αφορμή να προβάλει στο κοινό με τη θεωρία του φαίνεται πως του έδωκε το σύγγραμμα του Ηράκλειτου, που του ρίχνεται με βαριά λόγια, όπως είναι εύκολο ν’ αποδειχτεί (απ. 6, 8 κ.)[3]. Ο Παρμενίδης ξεκινάει από την έννοια ον σε αντίθεση με το μη ον. Λέγοντας όμως ον δεν εννοεί το αφηρημένο καθαρό ον παρά το «γεμάτο», την ύλη που γεμίζει το χώρο χωρίς κανέναν άλλο προσδιορισμό, ενώ με το μη ον εννοεί (όπως ήδη το είχαν παραδεχτεί οι Πυθαγόρειοι) τον άδειο χώρο[4]. «Μόνο το ον υπάρχει, το μη ον δεν υπάρχει ούτε μπορούμε να το σκεφτούμε» (απ. 4. 6, 1 κ.) – από τη βασική αυτή ιδέα βγάζει όλους τους προσδιορισμούς του για το ον. Το ον ούτε αρχή ούτε τέλος μπορεί να έχει, γιατί δεν μπορεί να γίνει από το μη ον ούτε να καταντήσει μη ον, ποτέ δεν έγινε, ποτέ δεν θα γίνει, παρά είναι αδιαίρετο τωρινό (νυν έστι ομού παν εν ξυνεχές, απ. 8, 5 κ.). Είναι αδιαίρετο, γιατί είναι αυτό που είναι, παντού ολόιδιο και δεν υπάρχει τίποτε που θα μπορούσε να το κομματιάσει. Είναι ακίνητο κι αμετάβλητο, παντού το ίδιο με τον εαυτό του, όμοιο με καλοστρογγυλεμένη σφαίρα, απλωμένο από το κέντρο συμμετρικά σε όλες τις μεριές. Μα κ’ η νόηση (το νοείν) δεν διαφέρει από το ον, γιατί είναι μονάχα νόηση του όντος (απ. 8, 34 κκ.). Γι αυτό μόνο εκείνη η γνώση έχει αλήθεια, που μας δείχνει σε όλα αυτό το ένα, το αμετάβλητο ον, δηλαδή μόνο το λογικό (λόγος). Οι αισθήσεις αντίθετα, που μας εμφανίζουν την πολλαπλότητα, τη γένεση, τη φθορά και μεταβολή, άρα μιαν ύπαρξη του μη όντος, είναι η πηγή κάθε πλάνης.
…
Ο Ηράκλειτος κι ο Παρμενίδης δυσπιστούν κ’ οι δυο σε ότι μας παρουσιάζουν οι αισθήσεις και το διόρθωναν με τη νόηση, με αντίθετο όμως τρόπο. Ο Ηράκλειτος φρονούσε πως οι αισθήσεις είναι απατηλές, γιατί παρουσιάζουν ένα σταθερό είναι, ενώ ο ίδιος πίσω απ’ αυτό έβλεπε σαν πραγματικότητα την αιώνια μεταβαλλόμενη ουσία της φωτιάς, ο Παρμενίδης αντίστροφα την πλάνη των αισθήσεων τη βλέπει ίσα, ίσα στη φαινομενική αλλαγή και φθορά, ενώ πίσω απ’ αυτήν ξεχωρίζει το αμετάβλητο είναι. Η αντίθεσή τους αυτή καθρεφτίζεται και στην αντίστοιχη με την αρχαϊκή τους διανόηση φιλοσοφία της γλώσσας: για τον Ηράκλειτο οι λέξεις σαν χαρακτηρισμοί των όντων εκφράζουν την ουσία τους κ’ είναι γι αυτό αναγκαίες από τη φύση (φύσει), για τον Παρμενίδη είναι αυθαίρετες ονομασίες (ονόματα) και γι αυτό συμβατικές (νόμω).
…
Η αλύγιστη κι άδεια έννοια του όντος, όπως την αντιλήφτηκε ο Παρμενίδης, δείχνει που φέρνει μια καθαρά λογική κατασκευή, που παραγνωρίζει κάθε δικαίωμα της εποπτείας και της εμπειρίας, και δεν έχουν άδικο ο Πλάτων κι ο Αριστοτέλης που τους Ελεάτες τους ονόμασαν «σταματητές του κόσμου» (στασιώται του όλου) κ’ ερευνητές του αφύσικου (αφύσικοι)[5].

[1] Όσο κι αν δεν ξέρομε τη χρονιά που πέθανε ο Παρμενίδης, είναι όμως αδύνατο να συναντήθηκε στα γεράματά του με το νέο Σωκράτη, όπως το παρουσιάζει ο Πλάτων (Παρμ, 127 Α Θεαίτ. 183 Ε. Σοφ. 217 C).
[2] Μπορούσε όμως αυτό να προέλθει από καμιά παρανόηση, την έκφραση δηλαδή του Θεόφραστου στογγύλη να την πήραν στην έννοια του «σφαιροειδής», κάτι πολύ εύκολο, αφού ο Παρμενίδης πραγματικά παρομοίαζε όχι βέβαια τη γη παρά το ον με σφαίρα (απ. 8, 43), που οι Πυθαγόρειοι την είχαν για το τελειότερο σώμα. Πρβ. E. Frank, Platon u. d. sog. Pyth. Σ. 198 κκ.
[3] Πρβ. Ηράκλειτος απ. 49 a, 51, Αυτό το είδε πρώτος ο I. Bernays, Heraklitea (1848. Ges. Abh.I 1 κκ.). Άδικα διαμφισβητεί το πράγμα ο Zellers (ΦΕΙ 925 κκ. Πρβ. 684, 1).
[4] Εκείνοι το έλεγαν άπειρο (σ. 44). Πρβ. ΠΛ., Θεαίτ. 180Ε. Φιλ Ελ. Ι 187 κκ κκ. 543 κκ.
[5] Θεαίτ. 181 Α. Αριστοτέλης στο Σεξτ, Εμπ. Προς μαθημ. Χ 46.

*Τσέλλερ - Νεστλέ, "Ιστορία της Ελληνικής Φιλοσοφίας", κ. ΙΙΙ, σ. 61 επ., Εστία, Αθήνα 1980.

προφητείες

Στο κείμενο που ακολουθεί, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος αναφερόμενος στις προκλήσεις της εποχής του εκφράζει τις ανησυχίες του για το μέλλον του ελληνισμού μέσα σε έναν ολοένα και περισσότερο διεθνοποιημένο περίγυρο. Αν και οι αγωνίες και οι έγνοιες του καιρού εκείνου διέφεραν παρασάγγες από τα σύγχρονα προβλήματα, και αν ακόμα οι εχθροί, πραγματικοί και νοητοί πλέον δεν υφίστανται ή ακριβέστερα, είναι η δική μας προσέγγιση για τα πράγματα που διαφέρει ριζικά από παγιωμένες εκτιμήσεις των πρώτων μεταπολεμικών δεκαετιών, εντούτοις η αγωνία για το μέλλον του ελληνισμού παραμένει ισχυρή κι οι λόγοι του Παναγιώτη Κανελλόπουλου διατηρούν, παραδόξως, μια νέα επικαιρότητα, έστω κι αν σήμερα πρέπει να ιδωθούν μέσα από ένα άλλο πρίσμα.

Ι.Λ.

Παναγιώτη Κανελλόπουλου
Η Ελλάς εν όψει του Μέλλοντος της Ανθρωπότητος[1]

Φοβούμαι ότι η ανθρωπότης κτίζει τον πύργον της Βαβέλ. Δεν αποκλείεται ο μύθος αυτός να είναι αμυδρόν και θολόν εις την μνήμην των ανθρώπων κατάλοιπον φοβερών αντιποίνων, τα οποία η Φύσις – ο Θεός – απεφάσισε να επιβάλη διά να αντισταθμίση την βέβηλον υπεροψίαν των ανθρώπων που ενόμισαν, ότι ημπορούσαν να φθάσουν εις τον ουρανόν. Και κάτι, επίσης, πολύ βαθύ σημαίνουν οι μύθοι των κατακλυσμών. Και εάν, όμως, ήτο ο άνθρωπος βέβαιος, ότι θα έλθη κάποτε η ώρα των φοβερών αντιποίνων, δεν θα ημπορούσε να αναστείλη την πορείαν των βημάτων του. Ας λάβω, λοιπόν, ως δεδομένον, ότι η καταπληκτική πρόοδος της πυρηνικής επιστήμης και της διαστημικής τεχνικής ανέτρεψεν όλας τας γνωστάς προϋποθέσεις ιστορικής εξελίξεως που χιλιάδες χρόνια ίσχυσαν. Ο Καρλ Μαρξ εθεώρησε την τεχνική πρόοδον των μέσων παραγωγής – κατά τους δύο αιώνας, τον 18ον και 19ον, ως καταπληκτικήν επανάστασιν εις την ιστορίαν. Και εβάσισεν επ’ αυτής την θεωρίαν του, κατά την οποίαν αι αναπόφευκτοι αντινομίαι της αστικής κοινωνίας, της καπιταλιστικής οικονομίας, θα ωδήγουν αναγκαστικά εις την επανάστασιν του προλεταριάτου και εις την άνευ τάξεων κοινωνίαν.
…
Χωρίς, λοιπόν, να τολμώ να διατυπώσω προφητείαν, δικαιούμαι να ειπώ – πράγμα που αποτελεί μόνον αρνητικήν ούτως ειπέιν προφητείαν – ότι, μετά είκοσι ή τριάντα ή το πολύ πενήντα έτη, θα έχουν δημιουργηθή εις τον κόσμον πολιτικαί και κοινωνικαί συνθήκαι που δεν θα έχουν καμμίαν ομοιότητα με τας σημερινάς. Η πολεμική σύγκρουσις των δύο κόσμων … εις καθολικήν επί της υφηλίου κλίμακα, με πυρηνικά όπλα, θα εσήμαινεν, εάν δεν εσταματούσε εντός ολίγων ωρών διά της υποταγής του ενός κόσμου εις τον άλλον (πράγμα λίαν απίθανον), καταστροφήν που θα έμοιαζε με προϊστορικόν κατακλυσμόν. Δεν ημπορώ να ειπώ, ότι η λογική είναι εις τους ανθρώπους παράγων τόσον ισχυρός, ώστε να αποκλείεται το μέγα και ασύλληπτον αυτό κακόν. Αλλά, εάν σημειωθή, δεν έχει καμμίαν αξίαν να ειπώ τί θα έπρεπε να πράξωμεν, ως Έλληνες, ενώπιον τοιούτου ενδεχομένου ή να δοκιμάσω να προβλέψω τί θα ήτο δυνατόν να γίνη ύστερα από ένα τοιούτο κατακλυσμόν.
…
Όπως και αν έχει το πράγμα, βέβαιον θεωρώ τούτο : Ότι, εάν θα έχη αποτραπή (ή διά να αποτραπή) ένας παγκόσμιος κατακλυσμός κατά τα είκοσι ή τριάντα ερχόμενα έτη, θα δοθή κάποια άλλη μορφή εις τον κόσμον και αι σημεριναί αντιθέσεις θα έχουν αναγκαστικά παραμερισθή. Τί πρέπει να πράξωμεν εμείς έως τότε ;

Έως τότε πρέπει να μείνωμεν Ε λ λ ά ς. Υπάρχει, τάχα, αμφιβολία περί αυτού ; Δυστυχώς υπάρχει. … Ο Πολύβιος και ο πατριάρχης Γεννάδιος (Γεώργιος Σχολάριος), συμμορφούμενοι με το θέλημα της Ρώμης ο πρώτος, του πορθητού Μωάμεθ ο δεύτερος, εγνώριζον ή διησθάνοντο, ότι το Ελληνικόν Γένος – και υπόδουλον – θα κατώρθωνε να επιζήση. Οι Ρωμαίοι είχαν κατακτηθή ήδη υπό του ελληνικού πνεύματος, όταν κατακτούσαν την Ελλάδα, και των Τούρκων η γλώσσα ή η θρησκεία ήτο αδύνατον να εκτοπίσουν, εις την συνείδησιν των Ελλήνων, την ελληνικήν φωνήν και τον Χριστιανισμόν. … Δούλος έγινε πολλές φορές [ο Έλλην], αλλά η σκλαβιά υπήρξεν εις το παρελθόν πάντοτε συνδεδεμένη με την φωτεινήν συνείδησιν της βαρειάς δοκιμασίας. Ο Έλλην έμεινεν ελεύθερος και ως δούλος. … Η απουσία ελληνικής παιδείας κατά τους αιώνας του οθωμανικού ζυγού δεν ημπόδισε να μένη αναμμένο το κανδήλι της εκκλησιάς και του κρυφού σχολειού. … Τώρα, για πρώτην φοράν, θέλει ο ίδιος … να γίνει δούλος, θέλει να αναιρέση τον από αιώνων ελληνικόν χαρακτήρα της ελευθέρας ψυχής του, ψυχής συνδεδεμένης τόσον αρρήκτως με τον λόγον και τον αντίλογον, με την διαλεκτικήν έριδα, με την ελευθέραν μετάπτωσιν από την πίστιν εις την αμφιβολίαν …

[1] Απόσπασμα ομιλίας του Παναγιώτη Κανελλόπουλου προς τα μέλη της Εθνικής Ενώσεως Δικηγόρων, Αθήναι, Μάρτιος 1966

Τύπος και Πολιτική

Κοινωνιολογία του Τύπου*
ΤΑΥΤΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΟΓΙΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΝ

Ότι ή δημοσιογραφία είναι και τέχνη, τέχνη δε ταυτόσημος ή ανάλογος προς την πολιτικήν, έλαβα ήδη την εύκαιρίαν νά ύπαινιχθώ, όπου το ζήτημα τούτο ήλθε κάπως εις επαφήν με τα εν τοις ανωτέρω πραγματευθέντα προβλή­ματα. Η σχέσις της δημοσιογραφικής επιστήμης και τής επιστημονικής δημο­σιογραφίας προς την δημοσιογραφικήν τέχνην είναι ακριβώς η αυτή τής θεωρητικής οικονομίας προς την οίκονομικήν πολιτικήν, των πολιτικών επι­στημών εν γένει προς την πραγματικήν πολιτικήν. Η βασική νομοτέλεια, η διέπουσα τα κοινωνικά φαινόμενα, ουδόλως μεταβάλλεται εκ τής δημοσιογρα­φίας ως τέχνης. Διότι ως επαρκώς, ελπίζω, κατεδείχθη, πάσαι αι ελευθερίαι και αι δημιουργικότητες τής τελευταίας ταύτης ουδόλως εκφεύγουν τής κοινωνικής νομοτέλειας, εντάσσονται δέ οπωσδήποτε εις αυτήν, και υπό τάς άτομικωτέρας των εκδηλώσεις.
Και αυτό ακόμη το ύ φ ο ς , δηλαδή ο προφορικός ή γραπτός λόγος, όστις ανήκει εις άλλην τέχνην — την λογοτεχνίαν — δεν αποτελεί ιδιαίτερον γνώρι­σμα του δημοσιογράφου, αλλά και του πολιτικού. Ενώ αντιθέτως, ούτε το περιεχόμενον τής πολιτικής αποτελεί Ιδιαίτερον γνώρισμα του πολιτικού, δεδομένου ότι και ο δημοσιογράφος ασκεί πρακτικήν πολιτικήν ου μόνον διά του ύφους του αλλά και διά τών ιδεών του. Ότι ο δημοσιογράφος χρησιμοποιεί περισσότερον το γράφειν, ο δε πολιτικός περισσότε­ρο ν το ενεργείν, τούτο και μόνον αποτελεί την διαφοράν. Ίδωμεν όμως λεπτομερέστερον πού ακόμη υπάρχουν ταυτότητες ή αναλογίαι:
«H πολιτική, όπως η Ιστοριογραφία, παρατηρεί ο μέγας ιστορικός Ranke[1], είναι ταυτοχρόνως επιστήμη και τέχνη». Μολονότι ο R a n k e ανα­γνωρίζει ότι ή επιστήμη είναι απαραίτητος διά τον πολιτικόν, εν τούτοις επά­γεται: «Άλλους νόμους ανωτέρας σημασίας, μεγαλειωδεστέρας απόψεις, συλ­λαμβάνει ο πολιτικός, απόψεις δημιουργούμενος εκ τής ορμής τής εσωτερικής ζωής και αναφερόμενος εις το πνεύμα και την καρδίαν, απόψεις πού κάμνουν τον άνθρωπον να συμμετέχη εις την θείαν ελευθερίαν». «Διά την ανωτέραν ταύτην σφαίραν — συνεχίζει o Oncken[2] — χρειάζονται όμως ανώτεραι ικα­νότητες, αίτινες δεν είναι δυνατόν ν' αποκτηθούν δι' επιστημονικών γνώσεων»[3]. «Αναρίθμητοι είναι εκείνοι — συνεχίζει ο R a n k e —οίτινες αναλαμβάνουν να κυβερνήσουν εν κρατικόν σκάφος, άλλ’ ολίγιστοι εκείνοι, οίτινες δεν αναγκάζονται ν’ αφήσουν και πάλιν το πηδάλιον εκ των χειρών των. Διότι ή τέχνη αύτη απαιτεί, περισσότερον πάσης άλλης, οξύτητα διανοί­ας, δύναμιν Ιδιοφυΐας, ήτις γεννάται δια ν' ανακαλύπτη και να θεμελιώνη[4], γενναιότητα ψυχής και είναι... η δυσκολωτέρα των τεχνών». Τον ωραιότερον χαρακτηρισμόν της πολιτικής δίδει όμως ο Hermann Ο n c k e n εις το εξής χωρίον του: «Πολιτική είναι ή μετατροπή γνώσεων και εμπειρίας εις θέλησιν, εν μέσω μιας πραγματικότητος, ήτις αποτελεί ταυτοχρόνως την ύλην και το όριον τής πολιτικής ενεργείας»[5]. Τόσον εις τ' ανωτέρω, όσον και εις τα κατω­τέρω ή πολιτική είναι σχεδόν ταυτόσημος με την μεγάλην δημοσιογραφίαν.
Εκ των ανωτέρω συνάγεται, ότι ή πολιτική προϋποθέτει μίαν συνθετικήν ικανότητα πνεύματος, διαίσθησιν, άμεσον παρατηρητικότητα επί των πραγ­μάτων και όχι μέσω βιβλίων, (όπερ o Schopenhauer κηρύσσει και διά τούς επιστήμονας)[6], μεγαλυτέραν Ικανότητα εις το συνθέτειν παρά εις την έννοιολογικήν κατάταξιν και έρευναν[7], προσγείωσιν αλλά και φαντασίαν, ρεαλισμόν, αλλά και έγκαιρον πρόγνωσιν του μη εισέτι πραγματοποιηθέντος, όσφρησιν διά τας εν σπέρματι εξελίξεις, ένστικτον διά τους αστάθμητους παράγοντας[8].
OOncken αναφέρει το χωρίον του L a s s a l l e : «Εις τί συνέκειτο ή υπεροχή μου; Εις τούτο: ότι ήμην πολιτικός, δηλαδή εγνώριζον μερικούς μήνας ενωρίτερον, ό,τι όλοι οι αμερόληπτοι άνθρωποι παρεδέχοντο μερικούς μήνας αργότερον». Ρήτωρ δέον να είναι ο πολιτικός, άλλ’ ο λόγος του πρέπει να έχη ουσίαν. Ότι ο πολιτικός είναι καλλιτέχνης[9], εκ τούτου δεν έπεται ότι ο καλλιτέχνης δύναται να είναι πολιτικός. Τουναντίον: συνηθισμένος ο καλλιτέχνης να χειρί­ζεται την νεκράν ύλην είναι ανίκανος να χειρισθή τον έμψυχον άνθρωπον[10].
Και αυτής ακόμη τής θεωρητικής πολιτικής το αντικείμενον είναι, κατά τον Piloty, η πολιτική ως τέχνη. Όλαι αι επιστήμαι είναι σχετικώς με την πολιτικήν βοηθητικού. «Ενώ εις την πρακτικήν πολιτικήν η τέχνη του πολιτικού, αναχωρούσα από την διαίσθησιν, το ένστικτον ή την εμπειρίαν, καταλήγει εις πράξεις και χωρίς λεπτομερή εξέτασιν λογαριάζεται με τάς δια­θέσεις και τάς συμπτώσεις τής τύχης, αντιθέτως ή επιστήμη τής πολιτικής απο­μονώνει το ενεργούν άτομον δια των ψυχολογικών μεθόδων έκ τών τυχαίων περιστατικών τής ζωής και διαγράφει ένα τύπον πολιτικού, εις τον οποίον ο πολιτικός βίος εμφανίζεται με όλας του τάς δυνατότητας και συμπτώσεις, δυσχέρειας και ανάγκας, σαφώς και ορθώς, όπως ένας χάρτης»[11].
Βεβαίως, ουδέποτε πρέπει να λησμονήται, ότι ή πολιτική ως τέχνη προϋπο­θέτει την πολιτικήν ως επιστήμην. «Δι' όλους, όσοι αναλαμβάνουν ν' ασχοληθούν ενεργώς με την πολιτικήν και θέλουν ν' αναλάβουν την ευθύνην να ηγηθούν του λαού, προϋποτίθεται πλούτος γνώσεων, ή καλλίτερα μόρφωσις και προ παντός η αυστηρωτέρα συστηματικότης τής μορφώσεως», λέγει ο διφυής Georg Bernhard, τέως διευθυντής τής Βερολιναίας και παγκοσμίου φήμης «Εφημερίδος του Φός» και καθηγητής τής Πολιτικής Οικονομίας του Πανεπιστημίου του Βερολίνου[12]. Διά την πολιτικήν είναι απαραίτητα, κατά τον Bernhard, ή ιδιοφυΐα, ο χαρακτήρ και αι γνώσεις. Ό πολιτικός γεννάται, δεν γίνεται, όπως επίσης ο δημοσιογράφος, ο καλλιτέχνης, ο ιατρός, ο δικηγόρος[13].
Αποτελεί συνεπώς σφάλμα ή γνώμη ότι αι διάφοροι σχολαί πολιτικών επι­στημών είναι ικαναί να παραγάγουν πολιτικούς. Αι σχολαί αύται δύνανται να δώσουν μόνον γνώσεις[14]. Ομοίως και κατά τον καθηγητήν του δικαίου Josef Ρ a r t s c h, ο πολιτικός χρησιμοποιεί εκ της θεωρίας μόνον μεθόδους και από­ψεις, αίτινες όμως δεν δύνανται να τον απαλλάξουν τής ευθύνης διά τας ενερ­γείας του[15].

*Ε. Λεμπέση, "Κοινωνιολογία του Τύπου", κ. ΙΙ, σελ. 85-87, εκδόσεις Αρσενίδη, Αθήνα 1992

[1] Eις Hermann Oncken, Politik als Kunst (Hdb. d. Pol. I, 9).
[2] O n c k e n , Ivo. rivui.
[3] Oncken, 9. — Bernhard, Die Ausbildung des Politikers (Hdb. d. Pol. V, 436, 440).
[4]Βλ. εκτενώς Ε. Λεμπέση, Βενιζέλος. —Ό "Αντι-Βενιζέλος.
5.Oncken, 10.
[6] Schopenhauer, Über Lesen und Bücher 54. — Ο n c k e n, 10.
[7] Oncken, 10.
8.0ncken, 11.
[9]Oncken, 12. — Ενδιαφέρουσα είναι ή ύπό του Oncken παρατιθεμένη επιστολή του
Bismarck κατά τής γραφειοκρατίας καί της πεζότητος της ζωης.

[lO] Oncken, 12.
[11]Piloty, Politik als Wissenschaft (Hdb. d. Pol. I,1).
[12] Bernhard,439.
14.Bernhard,440.
15.Bernhard,440.
[15]Partsch, Die Bedeutung der Geschichte und der wissenschaftlichen Theorie für den Politiker (Hdb. d. Pol. V. 442).

Υγεία

Η υπέρτατη μάχη και το δικαίωμα στη ζωή

Ο καρκίνος είναι μια εξαιρετικά «δημοκρατική» ασθένεια. Αρνείται πεισματικά να κάνει διακρίσεις μεταξύ πλούσιων και φτωχών, εγγράμματων και αγράμματων, συνετών και ασύνετων, παραγωγικών και μη. Και εκτός τούτου «κατακτά» ολοένα και μεγαλύτερο μερίδιο στην «αγορά της αρρώστιας». Τα στοιχεία που μας δίνει το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης καταδεικνύουν πως η μάστιγα του καρκίνου πλήττει πλέον σχεδόν κάθε ελληνική οικογένεια. Η Εθνική Αντικαρκινική Εκστρατεία που εγκαινιάστηκε επίσημα προχθές [17/09/2008] έρχεται να καλύψει μια επιτακτική ανάγκη : την άμυνα της κοινωνίας μας ενάντια στην απειλή που λέγεται καρκίνος και η οποία θίγει τα ζωτικότερα των συμφερόντων της : τον παραγωγικό της ιστό και την ίδια της την ύπαρξη.

Πολλοί άνθρωποι, επιστήμονες, διανοούμενοι, πολίτες του κόσμου, έχουν αφιερώσει τη ζωή τους στην κρίσιμη αυτή μάχη ενάντια στον αδυσώπητο εχθρό. Το έργο τους αποτελεί αναμφισβήτητα παράθυρο ελπίδας για το μέλλον. Μεταξύ αυτών και η πρέσβυς καλής θελήσεως της UNESCO, κα Μαριάννα Βαρδινογιάννη η οποία διεξάγει έναν συγκινητικό αγώνα για την ανακούφιση και την αποθεραπεία των παιδιών εκείνων που επελέγησαν από την Μοίρα ν’ αγωνιστούν στον υπέρτατο αγώνα για την υπεράσπιση του δικαιώματος στην υγεία και τη ζωή. Τα λόγια της κας Βαρδινογιάννη, από το βήμα που στήθηκε γι’ αυτόν ακριβώς το σκοπό στην Ρωμαϊκή Αγορά, αποκτούν ιδιαίτερη αξία καθώς εκφράζουν την γνήσια αγωνία των μανάδων του κόσμου μπροστά στον κίνδυνο που απειλεί το μέλλον των κοινωνιών. Το αίτημα για ισχυρό κοινωνικό κράτος, αποκτά άλλη βαρύτητα όταν γύρω από αυτήν την ιδέα συνασπίζονται προσωπικότητες του διαμετρήματος της πρέσβεως καλής θελήσεως της UNESCO. Η «Νομοσοφία» ευχαριστεί θερμά την κα Βαρδινογιάννη για την παραχώρηση του κειμένου του συνόλου της ομιλίας της την οποία και αναδημοσιεύουμε σήμερα.

Ιωάννης Λιάκουρας
______________________________

Εκδήλωση «Η ζωή νικά τον καρκίνο»
17 Σεπτεμβρίου 2008

Ομιλία κας Μαριάννας Β. Βαρδινογιάννη
Πρέσβεως Καλής Θελήσεως της UNESCO
Προέδρου του Συλλόγου ΕΛΠΙΔΑ


Μια νέα σελίδα γράφεται σήμερα στη μάχη κατά του καρκίνου στη χώρα μας. Και αυτή τη φορά γίνεται με πρωτοβουλία της Πολιτείας μέσα από το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τον Καρκίνο και την μεγάλη αντικαρκινική της εκστρατεία.

Ευχαριστώ θερμά τον Υπουργό Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης κύριο Δημήτρη Αβραμόπουλο για την πρόσκλησή του να μοιραστώ μαζί σας αυτές τις σημαντικές στιγμές, και παράλληλα το όραμα για μια κοινωνία πλήρως οχυρωμένης απέναντι στη μάστιγα αυτή . Θα ήθελα επίσης να τον συγχαρώ για τη σημαντική αυτή προσπάθεια που ξεκινάει φέτος το Υπουργείο Υγείας και θα διαρκέσει για τα επόμενα χρόνια βάζοντας γερές βάσεις στην ολοκληρωμένη αντιμετώπιση του καρκίνου.

Το Σχέδιο αυτό φιλοδοξεί να συγκρουστεί μετωπικά πλέον με τον καρκίνο. Σε κάθε επίπεδο και με κάθε δυνατό τρόπο. Ενώ η εκστρατεία που ξεκινά με άξονες το τετράπτυχο πρόληψη, έρευνα, έγκαιρη διάγνωση και αναβάθμιση υπηρεσιών στέλνει ένα ξεχωριστό μήνυμα ελπίδας.

Ζω κοντά στα παιδιά με καρκίνο εδώ και πολλά χρόνια. Μέσα από την καθημερινή μου επαφή μαζί τους και με τους γονείς τους γνωρίζω πολύ καλά τι σημαίνει να δίνεις μια άνιση μάχη με τον καρκίνο. Και σας διαβεβαιώνω πως η δύναμη αυτών των παιδιών και η δίψα τους για την ζωή είναι αυτή που με καθοδήγησε στα βήματά μου στο έργο της ΕΛΠΙΔΑΣ. Τα δακρυσμένα βλέμματα των μητέρων και η αγωνία που αποτυπώνεται στο πρόσωπο των γονιών είναι εικόνες βαθιά χαραγμένες στην σκέψη μου και στην καρδιά μου. Σε αυτούς τους ανθρώπους, και σε όλους όσους υποφέρουν από κάθε μορφή καρκίνου, πρέπει να σταθούμε πολύ κοντά. Πρέπει να υπάρξουν οι καλύτερες δυνατές συνθήκες διάγνωσης και θεραπείας μέσα από ένα ισχυρό κράτος πρόνοιας. Δεν πρέπει να χαθεί άλλος χρόνος. Γιατί ο χρόνος για τους ανθρώπους που χτυπά αυτή η συμφορά δεν είναι σύμμαχος. Κάθε λεπτό μετρά αντίστροφα.

Αισθάνομαι ιδιαίτερη συγκίνηση που από αυτό εδώ το βήμα, σε αυτή την συμβολική ημέρα για τον κοινό μας αγώνα, Πολιτείας και Κοινωνίας των Πολιτών, είμαι στην ευχάριστη θέση να σας ανακοινώσω πως η ανέγερση του πρώτου Ογκολογικού Νοσοκομείου για παιδιά στην Ελλάδα ξεκίνησε! Και χαίρομαι που το μεγάλο αυτό όραμα και έργο της ΕΛΠΙΔΑΣ εντάσσεται και συμβάλλει στο Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τον Καρκίνο. Γιατί το Νοσοκομείο είναι ένα έργο πραγματικά Εθνικό! Ανήκει σε όλους τους Έλληνες που ανταποκρίθηκαν με συγκλονιστικό τρόπο στο κάλεσμά μας και πρόσφεραν, όχι μόνο από το περίσσευμα αλλά και το υστέρημά τους, για να γίνει αυτό το όραμα πραγματικότητα. Για μένα το Νοσοκομείο είναι ένα έργο ζωής. Για τους Έλληνες είναι έργο ψυχής!

Ο καρκίνος δεν κάνει επιλογές. Εμείς όμως κάνουμε. Και πρέπει στη μάχη αυτή να επιλέξουμε τόσο σε κοινωνικό, όσο και προσωπικό επίπεδο, μια στάση ζωής που θα δίνει προτεραιότητα στην υγεία και σε αυτούς που έχουν ανάγκη. Πράγματι «η ζωή νικά τον καρκίνο» όπως τόσο εύστοχα διακηρύσσει το Υπουργείο Υγείας μέσα από την σημερινή εκδήλωση. Προσωπικά το έχω δει μέσα από το χαμόγελο των παιδιών που σώθηκαν στη «Μονάδα Μεταμόσχευσης Μυελού των Οστών» της ΕΛΠΙΔΑΣ. Ο δρόμος όμως είναι ακόμα μακρύς και η πρωτοβουλία του Υπουργείου να αντιμετωπίσει οργανωμένα και στοχευμένα αυτή την απειλή για την κοινωνία είναι μια προσπάθεια που ελπίζω να αλλάξει τα μέχρι στιγμής δεδομένα προς το καλύτερο, από αύριο κιόλας!

Εύχομαι κάθε επιτυχία στον κύριο Υπουργό και σε όλους τους συντελεστές αυτής της μεγάλης αλλαγής που το σχέδιο αυτό φιλοδοξεί να φέρει στο χώρο της υγείας! Ο Σύλλογος ΕΛΠΙΔΑ, και εγώ προσωπικά, θα είμαστε στο πλευρό τους με σκληρή δουλειά στις δικές μας δεσμεύσεις.

Σας ευχαριστώ!

Ανθολόγιο

Από την ιστορία της «μούτζας»[i] …

Οι Βυζαντινοί πρόγονοι ημών συχνά ανά τας ρύμας και τας πλατείας διεσκέδαζον, παρακολουθούντες το θέαμα τής διαπομπεύσεως. Οι κλέπται, οι μοιχοί και αι μοιχαλίδες, οι δειλοί, οι μέθυσοι, οι αντάρται, εξέχοντα πολλάκις πρόσωπα, πατριάρχαι και βασιλείς, υφίσταντο τότε την ατιμωτικήν περιαγωγήν. Πόσον συνήθης κατά τους Βυζαντινούς χρόνους ήτο η διαπόμπευσις δεικνύει πλήθος Νεοελληνικών φράσεων, αι οποίαι νοούνται μόνον όταν λάβη τις υπ' όψιν τί εγίνετο τότε, προκειμένου να διαπομπευθή τις.
Ό μέλλων λοιπόν να υποστή την διαπόμπευσιν, εν πρώτοις εκουρεύετο. Σήμερον ή κουρά τής κόμης δεν έχει τι το προσβλητικόν, τότε όμως, ότε οι πολίται, πλην των μοναχών και του κλήρου, έφερον μακράν κόμην, το να έμφανισθή τις κουρεμένος ήτο μεγάλη προσβολή.
Πλην των πενθούντων, μόνον οι υποπεσόντες εις παράπτωμα και καταδικασθέντες εκουρεύοντο" συχνά εις τούς Βυζαντινούς χρόνους απαντά ή φράσις : «(ο δείνα) τυπτόμενος και κουρευόμενος, εξοριζέσθω».
Ταύτα λαμβάνων τις υπ' όψιν, θα νοήση τας σημερινάς φράσεις : ά ν τ ε να κ ο υ ρ ε ύ ε σ α ι ή: κουρέματά σου, ήτοι τόσον φαύλος είσαι, ώστε αξίζεις να κουρευθής.
Διά τον αυτόν λόγον σήμερον εις πολλά μέρη κουτρούλα ή κουρεμένη λέγεται ή άτιμος γυνή, επειδή την μοιχαλίδα, προτού την διαπομπεύσουν, την εκούρευον.
Το κουρεύω κατά τούς Βυζαντινούς χρόνους ελέγετο και κ ο υ ρ ά ζ ω, π.χ. : «τον τάδε εκούρασαν μοναχόν» εκουράσθη λοιπόν ο δείνα ή η δείνα εσήμαινεν εκουρεύθη. Το κούρευμα όμως, επειδή ήτο, ως ανωτέρω ελέχθη, συνέπεια κακής συμπεριφοράς, κατεπόνει ψυχικώς τον κουρασθέντα. Εντεύθεν το κουράζω κατήντησε να σημαίνη καταπονώ ου μόνον ψυχικώς, αλλά και σωματικώς.
Ποίος αρά γε σήμερον, όταν λέγη κουράστηκα, φαντάζεται ότι ή καταπόνησίς του έχει σχέσιν με το κούρευμα ;
Εν συνεχεία οι διαπομπεύοντες, ίνα προκαλέσωσι τον γέλωτα των θεατών, ήλειφον το πρόσωπον του διαπομπευθησομένου δι’ ασβόλης, ήτοι καπνιάς, ή επίχρισις δ’ αύτη έδωκεν αφορμήν εις τας σημερινάς φράσεις : α π ο σ β ο λ ώ θ η κ α ή: έμεινα αποσβολωμένος, αίτινες σημαίνουν ησχύνθην τόσον, όσον ο δι’ ασβόλης χρισθείς και μέλλων να διαπομπευθη.
Το ρήμα δήλα δη είναι αντίστοιχον προς το αρχαίον προπηλακίζω. Εν τω Λεξικώ του Σουΐδα αναγινώσκομεν : «προπηλακισμός ύβρις είρηται δε από του πηλόν επιχρίεσθαι τα πρόσωπα των ατιμίαν και ύβριν καταψηφιζομένων».
"Η ασβόλη τότε ελέγετο και μ ο υ τ ζ α (=μουντόν χρώμα), εντεύθεν δ’ έλαβον την αρχήν των το τε σημερινόν ρήμα μουτζώνω ή μ ο υ τ ζ ο υ ρ ώ ν ω, ως και αι φράσεις : έφυγα μουτζωμένος, ήτοι κατησχυμένος, κοίταξε να μη με μουτζουρώσης, ήτοι να μη με προσβάλης, έννοια σου κι’ εγώ σε βάφω, θα σε τιμωρήσω δήλα δή.
Επειδή δε, ίνα δια μούτζης αλείψωσι το πρόσωπον του περιαγομένου, ήπλωνον επί της αιθάλης την παλάμην τής χειρός διαστέλλοντες τους δακτύλους, δια τούτο το υβριστικόν σχήμα, το όποιον αποτελείται εκ τής τοιαύτης τής άκρας χειρός διαθέσεως, εκλήθη μούτζα και το ρήμα μουτζώνω, του οποίου συνώνυμον είναι το φασκελώνω ή σφακελώνω.
Αντί ασβόλης, ήλειφον ενίοτε το πρόσωπον του διαπομπευομένου δια σ ι ν ω π ι δ ί ο υ, ήτοι ερυθράς βαφής. Το έτσι κι’ έτσι κόκκινος κι’ έτσι κατακόκκινος, το λεγόμενον υπό του απελπισθέντος και μη έχοντος ελπίδα βελτιώσεως, εκ του ανωτέρω έχει την αρχήν.
Ο εξετασθείς και αθώος αποδειχθείς εννοείται ότι παρουσιάζετο εις την κοινωνίαν με λευκόν πρόσωπον, ως αντιστρόφως ο ένοχος και μέλλων να περιαχθή μαυροπρόσωπος. Δι’ αυτό λέγομεν σήμερον : βγήκε ασπροπρόσωπος και : κοίταξε να μη με μουτζουρώσης, ήτοι να μη με κάνης να εντραπώ δια την συμπεριφοράν σου.
Τον ένοχον κατόπιν ανεβίβαζον συνηθέστατα επί όνου, ούτω πως μάλιστα, ώστε να βλέπη προς τα οπίσθια τού ζώου και να κρατή την ουράν του. Εκ τής στάσεως ταύτης προήλθεν ή σημερινή φράσις : τον (την) ανέβασαν στο γάιδαρο. Την εντροπήν δε του εποχουμένου δηλοί ή κοινή σημερινή φράσις : θαρρούσα πώς ήμουνα ‘ς τό γάιδαρο καβάλλα.
Τον διά των οδών περιφερόμενον οι παρακολουθούντες το θέαμα ου μόνον ενέπαιζον, διαφόρους σκωπτικούς εις αυτόν απευθύνοντες λόγους, αλλά και, προς ύβριν, και ίνα περισσότερος γίνεται θόρυβος, εκρέμων κώδωνας από του λαιμού του ή και τον υπεδέχοντο με κωδωνοκρουσίας, όπερ τελευταίον έθιμον υποδεικνύει το εν Ονειροκριτικώ του Θ' μ.Χ. αιώνος : «εάν δε γύναιον ίδη ότι σημαντήριον σημαίνει, θέατρον αισχύνης έσται παντί τω λαώ». Πβ. και τας σημερινάς εν Αιτωλία φράσεις : του βάρισαν καμπάνα, ήτοι αυστηρώς τον ετιμώρησαν, καί : ταχιά θ’ άκούης τ’ γκαμπάνα σου, ήτοι την τιμωρίαν σου. Διά τούτο σήμερον : τόν εκουδούνισαν καί, κατά τόπους : τον εκαμπάνισαν σημαίνει τον διεπόμπευσαν, κοινότερον δε λέγομεν : άντε ν’ ακούσης τα κουδούνια σου, τας κατά σου δήλα δή κατηγορίας. Αυτή είναι η αρχή τής φράσεως, δι’ ο δεν έχουσι δίκαιον οι φρονούντες, ότι το τ ή ς κ ρ έ μ α σ α ν κ ο υ δ ο ύ ν ι α ελέχθη περί γυναικός, τής οποίας διαλαλούνται και ακούονται παντού αι ένοχοι μετ’ ανδρών σχέσεις, ως από αποστάσεως ακούονται οι ήχοι των κωδώνων των από του λαιμού ζώων αποκρεμαμένων.
Οι θεαταί όμως και οι την πομπήν παρακολουθούντες δεν ηρκούντο εις τούς κωδωνισμούς τον διαπομπευόμενον έτυπτον με εντόσθια αιγοπροβάτων, έρριπτον δε κατ' αυτού και αποχωρήματα. Τά σημερινά : τον έχεσα, θαρρώ πώς θάσε χέσω, δέν ήσαν απλούν σχήμα λόγου, αλλά πραγματικότης. Τα ριπτόμενα όμως αποχωρήματα εμόλυνον ου μόνον τον διαπομπευόμενον, αλλά και τον όνον εφ’ ου επέβαινεν ούτος. Τώρα εννοεί τις την σημασίαν τού παγκοίνου : του ‘χεσα το γάιδαρο (‘ς το ξύλο).
Οσάκις το παράπτωμα τού πομπευομένου δεν ήτο μέγα, ούτος υφίστατο οίας ανωτέρω είπον ατιμώσεις εάν όμως ούτος είχε μετάσχει εγκλήματος καθοσιώσεως ή αποτυχούσης ανταρσίας ή οι καιροί, καθ' ους είχε διαπραχθή το έγκλημα, ήσαν τεταραγμένοι και τα πάθη ισχυρά, τότε ούτος περιήγετο, αφ’ ου πρότερον ετυφλούτο. Τότε είχεν ου μόνον μούτζες, αλλά και τύφλες, ήτο, όπως σκωπτικώς έλεγον, μούτζουφλος ή μούρτζουφλος (=μουτζότυφλος).
Φανερόν εκ των ανωτέρω καθίσταται πρώτον πόθεν ή σημερινή φράσις : τύφλες και μούτζες νά ‘χης και δεύτερον διατί το ύβριστικόν σημερινόν σχήμα, η μούτζα, λέγεται και τύφλα και τό μουτζώνω τυφλώνω.
Η διαπόμπευσις ελέγετο και άτιμος θρίαμβος και πομπή, μεταπεσούσης της αρχαίας σημασίας τής λέξεως. Δι’ αυτό σήμερον η λέξις μ π ο μ π ή έχει κακήν σημασίαν, δηλούσα την επίψογον συμπεριφοράν και πράξιν. πβ. : δεν πάς να δής (ν'ακούσης) τοις μπόμπες σου; να χαθής, μπομπεμένη, εκατσ’ ή μπομπή ‘ς τη στράτα κι’ αναγέλα τους διαβάτες.
Τέλος, επειδή του πομπευομένου προηγείτο ειδικός υπηρέτης, σύρων τον όνον, πλατσάριος καλούμενος, διαλαλών το έγκλημα εκείνου, το δε διαλαλώ ελέγετο κιβεντίζω ή γιβεντίζω, διά τούτο σήμερον πολλαχού τά γίβεντα ή τά γέβεντα συνωνυμούσι τω άτιμοι πράξεις και επίψογοι, το δε γιβεντισμένος ή γεβεντισμένος τω φαύλος και άτιμος.

[i] Φαίδωνος Κουκουλέ, «Βυζαντινών βίος και πολιτισμός», τ. Ε΄ «η νέα ελληνική γλώσσα και τα βυζαντινά και μεταβυζαντινά έθιμα», σ. 6-8, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1952.

Οικονομία

Μερκαντιλισμός και Φιλελευθερισμός*

Το μερκαντιλιστικό κράτος.

Όπως είναι γνωστό, το καθεστώς πού προηγήθη αμέσως του φιλε­λευθερισμού είναι το καθεστώς του αυταρχικού μερκαντιλιστικού κρά­τους [1].
Τα βασικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτού του καθεστώτος μπορούν να υπαχθούν σε τέσσαρες κατηγορίες ή απόψεις.
Από φιλοσοφική άποψη, το μερκαντιλιστικό — απολυταρχικό κρά­τος είναι προσδεμένο στη θεωρία του ατομισμού και στη μηχανιστική θεω­ρία του σύμπαντος [2].
Από την άποψη των τεχνικών εφαρμογών και δυνατοτήτων, έχει σαν γνώρισμα τη σταθερή πίστη στην παντοδυναμία τής επιστήμης [3].
Από κοινωνικό - πολιτική σκοπιά, στηρίζεται στο συντονισμό τής κεντρικής — κατά κανόνα βασιλικής — εξουσίας και των ενδιαμέσων υπο­κειμένων εξουσιών, δηλαδή τής φεουδαρχικής ή τής αστικής ολιγαρχίας [4].
Από οικονομική, τέλος, πλευρά, ο μερκαντιλισμός τής απολυταρχικής περιόδου επιδιώκει την προοδευτική ενοποίηση τής εσωτερικής αγο­ράς, χάρη στο συνδυασμό συναλλακτικής ελευθερίας και κρατικών μονο­πωλίων [5].
Στη βάση του συστήματος επενεργεί σταθερά ή ιδέα ενός εκτεταμέ­νου οικονομικό - πολιτικού σχεδιασμού, με επίκεντρο την κυβερνητική ε­ξουσία.

Οι κεντρικές ιδέες του φιλελευθερισμού.

Από το μερκαντιλιστικό - απολυταρχικό κράτος, ο φιλελευθερισμός κληρονομεί δύο κυρίως βασικές ιδέες.
Ή πρώτη είναι ή Ιδέα τής οικονομικής προόδου, χάρη στην εφαρμογή νέων επιστημονικών ή τεχνικών μεθόδων.
Ή δεύτερη είναι ή Ιδέα τής ευρείας εθνικής αγοράς, σαν πλαισίου μιας απεριόριστης, κατ' αρχή, παραγωγικής και καταναλωτικής διαδικα­σίας, εκ διαμέτρου αντίθετης προς το στατικό ιδεώδες τής ιεραρχήσεως και κοινωνικής ταξινομήσεως των αναγκών των μεσαιωνικών χρόνων [6].
Και τις δύο όμως αυτές Ιδέες ο φιλελευθερισμός τις αναθεωρεί, τις διευρύνει και τις αναπροσαρμόζει σύμφωνα με τις επιταγές μιας νέας κοι­νωνικής Ιδεολογίας, πού συνοψίζεται στο γνωστό σύνθημα : laissez faire laissez passer s.
Αυτό το σύνθημα υποδηλώνει όχι την απλή τυπική ενοποίηση[7], άλλα την ουσιαστική ομοιογένεια και ομοιομορφία τής εθνικής αγοράς και τής εθνικής πολιτιστικής κοινότητας. Επάγεται, συνεπώς, την κατάργηση των εσωτερικών φραγμών και των μονοπωλιακών θέσεων—διά τής αποβολής των ενδιαμέσων" εξουσιών τής φεουδαρχίας και δι' ολοκληρώσεως τής συναλλακτικής ελευθερίας, χάρη στην εξαφάνιση κάθε είδους κρατικού παρεμβατισμού—την απελευθέρωση των δουλοπάροικων και την αποδέ­σμευση τής μεγάλης φεουδαρχικής ιδιοκτησίας. Αυτό υπήρξεν, άλλωστε, το τελικό αποτέλεσμα όλων των επαναστατικών κινημάτων του δεκάτου ογδόου και του δεκάτου ενάτου αιώνα, από τις επαναστάσεις των Η.Π.Α. και τής Γαλλίας ως εκείνες των άλλων ευρωπαϊκών λαών.

*Γ.Κ. Βλάχου, "Πολιτική", τ. Α΄, σ. 44-45, Αθήνα 1977
[1] Για το οικονομικό σύστημα του μερκαντιλισμού, βλ. R. Gonnard, Histoire des doctrines économiques, Paris, 1930, σελ. 53 έπ.
[2] Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ή θεωρία αυτή ανεπτύχθη στα πλαίσια του αντι­στοίχου είδους κρατικής οργανώσεως και αντανακλά, κατά κάποιον τρόπο, την Ιδεολογία του κράτους τής αυτής κατηγορίας.
[3] Βλ. το βιβλίο του James E.King,Science and nationalism in the Government of Louis XIV, 1661 -1683, Baltimore, 1948.
[4] Ή Ιδέα αύτη ξεπερνάει, κατά §να μέρος, τα όρια τής μερκαντιλιστικής Ιδεολο­γίας καί είναι διάχυτη και στο έργο φιλελευθέρων συγγραφέων, όπως ó Montesquieu.
[5] Βλ. R. Gonnard, op. cit.
[6] Κάτω από τη γενική αρχή, ότι, σε κάθε τάξη άνηκαν ορισμένες υποχρεώσεις άλλα και Ιδιαίτερος τρόπος ζωής και εργασίας (convenienter vivere). Βλ. R. Gonnard, op. cit. σελ. 23 έπ.
[7] Όπως αυτό συνέβαινε κατά το προηγούμενο καθεστώς του μερκαντιλισμού, το οποίο είχε περιορίσει άλλ' όχι και ανατρέψει την εσωτερική κατάτμηση τής κυριαρχίας προς Όφελος των προνομιούχων τάξεων.

Δίκαιο

Περί της κατάχρησης της εξουσίας

Εγκλήματα «λευκού κολλάρου» και εγκλήματα «μπλε κολλάρου»[i]

Η διάκριση σε εγκλήματα «λευκού κολλάρου» ή «λευκού περιλαι-μίου» και σε εγκλήματα «μπλε κολλάρου» δημιουργεί απορίες σε όσους δεν ασχολούνται με τις ποινικές επιστήμες. Επί πλέον θίγει το ελληνικό γλωσσικό αίσθημα. Ο όρος εγκληματικότητα «λευκού κολλάρου» δημιουργήθηκε το 1940 από τον Αμερικανό εγκληματολόγο Ε. Sutherland (1883-1950). Σε σχετικές δημοσιεύσεις του εκείνης της εποχής τόλμησε να επισημάνει την εγκληματική συμπεριφορά ατόμων με «υψηλή κοινωνική θέση». Όρισε μάλιστα ως έγκλημα λευκού κολλάρου την παράβαση του ποινικού δικαίου από άτομα της ανώτερης κοινωνικοοικονομικής τάξης στο πλαίσιο των επαγγελματικών τους δραστηριοτήτων».
Από τον παραπάνω ορισμό προκύπτει ότι εκείνο που επέβαλε τη δημιουργία αυτής της κατηγορίας εγκλημάτων, ήταν το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των δραστών. Δηλαδή, το υψηλό κοινωνικό status που απέρρεε από την επαγγελματική τους απασχόληση. Γνώρισμα που τους διαφοροποιούσε από τους περισσότερους, συνηθισμένους δράστες, οι οποίοι, σύμφωνα με τις στατιστικές των καταδικών, ανήκαν στην κατώτερη κοινωνικοοικονομική τάξη, την τάξη που φορεί «μπλε κολλάρο», φόρμα εργάτη.
Η έννοια του εγκλήματος λευκού κολλάρου αρχικά αναφερόταν σε αθέμιτες δραστηριότητες κυρίως επιχειρηματιών, και μάλιστα ανωτέρων τάξεων, ή και επιχειρήσεων (π.χ. στις Η.Π.Α., η ποινική ευθύνη νομικού προσώπου είναι νοητή). Βαθμιαία όμως το περιεχόμενο της εννοίας μεταβλήθηκε. Στα εγκλήματα αυτά προστέθηκαν τα οικονομικά εγκλήματα που διαπράττουν άτομα από οποιαδήποτε κοινωνική τάξη μέσα στο πλαίσιο της επαγγελματικής τους απασχόλησης, αδιάφορο αν αυτή γίνεται στον ιδιωτικό ή στον δημόσιο τομέα (π.x. φοροδιαφυγή δικηγόρου, εγχείριση μη δικαιολογημένη ιατρικώς από χειρουργό, δωροληψία κτλ.) Έτσι γίνεται λόγος στην Ευρώπη συνήθως για οικονομικά εγκλήματα η οικονομική εγκληματικότητα (Wirtschaftskriminalitaet, economic crime, criminalité des a-faires). Για την έννοια αυτή δεν υπάρχει γενικά αποδεκτός ορισμός γι' αυτό και συχνά είτε απαριθμούνται τα εγκλήματα που την απαρτίζουν είτε προτείνονται κατατάξεις, όπως θα δούμε παρακάτω.
Στη σύγχρονη αμερικανική βιβλιογραφία απαντώνται και νέοι όροι. Ο όρος «επαγγελματικό έγκλημα» (occupational crime)79 φαίνεται πως ταυτίζεται με τον όρο «οικονομικό έγκλημα» και αντικαθιστά πλέον τον στενότερο όρο του Sutherland. (Στην ευρωπαϊκή, εγκληματολογική παράδοση με την έντονη επίδραση της θετικής σχολής και τις διακρίσεις των εγκληματιών σε «εκ περιστάσεως, καθ' έξιν ή κατ' επάγγελμα» κτλ. ένας τέτοιος όρος δημιουργεί άλλους συνειρμούς γι’ αυτό ίσως και αποφεύγεται). Εξάλλου με τον όρο «έγκλημα του υπερκόσμου» (upperworld crime) επιχειρείται μια ακόμα διεύρυνση των εγκλημάτων «λευκού κολλάρου»», ώστε να περιλαμβάνουν και εγκλήματα πολιτικής δράστηριότητας που χαρακτηρίζονται από σήψη και διαφθορά.
Όποιος και αν είναι ο όρος της νέας αυτής κατηγορίας εγκλημάτων, είναι βέβαιο ότι ακόμα δεν έχει σαφώς καθοριστεί το περιεχόμενο της. Οι ερευνητές δεν έχουν προσδιορίσει τελεσίδικα τα είδη των εγκλημάτων που περιλαμβάνει (ωστόσο δεν αμφισβητείται ότι η συζυγοκτονία που διαπράττει ένας μεγαλοεπιχειρηματίας δεν είναι έγκλημα λευκού κολλάρου), το modus operandi και τα ακριβή χαρακτηριστικά των δραστών, την έκταση της βλάβης στα θύματα, καθώς και το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δρουν οι δράστες. Πάντως και σ' αυτήν την κατηγορία εγκλημάτων, όπως και στο οργανωμένο έγκλημα, είναι χρήσιμη μια περιγραφική προσέγγιση.


Κατά τον Kaiser και άλλους τα οικονομικά εγκλήματα, παρά την κάποια αμοιβαία διείσδυση, είναι δυνατόν να καταταγούν σε τέσσερις ομάδες σύμφωνα με την περιοχή που πρέπει να προστατευθεί.

— Προστασία της εθνικής οικονομίας και της οικονομίας των επιχειρήσεων: εγκλήματα κατά των τραπεζών και του χρηματιστηρίου εγκλήματα σχετικά με το σύστημα των πιστώσεων, με τις ασφάλειες, με τον ελεύθερο ανταγωνισμό, με τις παραβιάσεις των δικαιωμάτων ευρεσιτεχνίας και σημάτων.
— Προστασία του δημοσιονομικού τομέα: εγκλήματα σχετικά με τη φορολογία, τον τελωνειακό κώδικα, απάτη ως προς τις χρηματοδοτήσεις, δωροδοκία και δωροληψία.
— Προστασία του κοινωνικού συνόλου: παραβάσεις διατάξεων σχετικών με την προστασία της νεότητας και της εργασίας, την κοινωνική ασφάλιση και γενικά εγκλήματα σχετικά με την προστασία των καταναλωτών (π.χ. νοθεία τροφίμων) και του περιβάλλοντος.
— Προστασία των αντισυμβαλλομένων και καταναλωτών: απάτη και τοκογλυφία.

Από όσα αναφέρθηκαν καταδεικνύεται η εγκληματολογική αξία της διάκρισης αυτής. Ωστόσο θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η σταδιοδρομία του όρου εγκλήματα λευκού κολλάρου δεν ήταν απρόσκοπτη. Ήδη από το Ι947 είχε αρχίσει η αμφισβήτησή του. Η αοριστία και η ασάφεια του όρου, το ζήτημα αν όντως αποτελούν τα εγκλήματα αυτά ξεχωριστή κατηγορία εγκλημάτων με ειδική μορφή συμπεριφοράς και το ερώτημα αν είναι ορθό να αντιμετωπίζονται ηγετικά και υπεύθυνα στοιχεία της κοινωνίας ως εγκληματίες, είναι μερικά από τα θέματα που έθιξαν οι επικριτές των εγκλημάτων λευκού κολλάρου. Τα εγκλήματα όμως αυτά στην «απομυθοποιημένη και εκδημοκρατισμένη» μορφή τους δεν αμφισβητούνται πλέον. Αντίθετα είναι φανερό ότι η δημιουργία αυτής της ξεχωριστής κατηγορίας εγκλημάτων βοήθησε να εντοπισθεί μια νέα μορφή εγκληματικότητας συνυφασμένη με την οικονομική ανάπτυξη και την καταναλωτική κοινωνία, μια εγκληματικότητα που συνεπάγεται πολύπλευρη ζημιά. Αν και δεν είναι γνωστή η ακριβής έκταση των εγκλημάτων λευκού κολλάρου — αφού είναι μεγάλος ο σκοτεινός τους αριθμός — είναι παραδεκτό ότι ζημιώνουν σημαντικά την κοινωνία. Το υψηλό κόστος των εγκλημάτων αυτών μαρτυρούν αφενός τα συνήθως πολύ μεγαλύτερα χρηματικά ποσά που αφορούν και αφετέρου τα πολύ περισσότερα θύματα που εμπλέκονται στα οικονομικά εγκλήματα από ό,τι στα συνηθισμένα εγκλήματα. Αλλά και το κοινωνικό τους κόστος είναι βαρύ αφού τα εγκλήματα αυτά διαβρώνουν θεσμούς και άτομα.
Εξάλλου αυτή η διάκριση εγκλημάτων επέβαλε στους ποινικολόγους και εγκληματολόγους να ασχοληθούν με την ανεύρεση διαφορετικών και αποδεκτών από ειδικοπροληπτικη και γενικοπροληπτική άποψη μεθόδων μεταχείρισης (π.χ. ποινές που πλήττουν την ελευθερία οικονομικής και επαγγελματικής δραστηριότητας του δράστη — κλείσιμο επιχείρησης, αφαίρεση επαγγελματικής αδείας, ποινές στερητικές της ελευθερίας, υψηλές χρηματικές ποινές, έκκληση στη συνείδηση).
Τέλος, δεν θα έπρεπε να παραγνωρίσουμε το γεγονός ότι αυτή η νεοπαγής κατηγορία εγκλημάτων αποτέλεσε κινητήρια δύναμη για έρευνα και συγγραφή αξιόλογων έργων στις ποινικές επιστήμες. Επιπλέον εξακολουθεί να χρησιμεύει, όπως και την εποχή του Sutherland, στον ποινικό νομοθέτη σαν μανδύας με τον οποίο καλύπτει νέες μορφές συμπεριφοράς (π.χ. ρύπανση περιβάλλοντος) για τις οποίες επιβάλλεται εγκληματοποίηση.

Εγκλήματα μη συμβατικά και εγκλήματα κοινά, συμβατικά

Πρόσφατα, η προσοχή διεθνών οργανισμών και κυρίως του Ο.Η.Ε., έχει στραφεί στα μη συμβατικά εγκλήματα. Για τα εγκλήματα όμως αυτά, όπως και για τα οργανωμένα εγκλήματα ή τα οικονομικά εγκλήματα, τα οποία συνήθως εμπεριέχονται στα μη συμβατικά εγκλήματα, δεν υπάρχει γενικά αποδεκτός ορισμός.
Ο όρος μη συμβατικά εγκλήματα προϋποθέτει τη διχοτόμηση όλων των εγκλημάτων σε δύο μεγάλες κατηγορίες: στην κατηγορία των κοινών, παραδοσιακών, συμβατικών εγκλημάτων (π.χ. εκ προθέσεως ανθρωποκτονία, σωματική βλάβη, ληστεία, κλοπή, βιασμός κτλ.) και στην κατηγορία των μη συμβατικών εγκλημάτων. Στη δεύτερη κατηγορία εντάσσονται μορφές συμπεριφοράς οι οποίες, αδιάφορο αν συνιστούν έγκλημα, αποτελούν κατάχρηση οικονομικής ή πολιτικής εξουσίας. Στην περίπτωση που συνιστούν έγκλημα, η υψηλή πολιτική, οικονομική ή κοινωνική θέση του δράστη ή οι συνθήκες κάτω από τις οποίες τελείται μειώνουν συνήθως τις πιθανότητες ανακάλυψης ή σύλληψης ή καταγγελίας κτλ.
Ως παραδείγματα μη συμβατικών εγκλημάτων αναφέρονται ιδιαίτερα» τα οικονομικά εγκλήματα και μεταξύ αυτών οι απάτες στις αγοραπωλησίες γης, η εκμετάλλευση εργατών και μάλιστα μεταναστών, οι εισαγωγές και εξαγωγές ακατάλληλων και επικίνδυνων προϊόντων, τα οικονομικά εγκλήματα των πολυεθνικών εταιρειών και γενικά η κατάχρηση οικονομικής εξουσίας από αυτές τις εταιρείες σε βάρος κυρίως αναπτυσσομένων χωρών (π.χ. πωλήσεις απαγορευμένων φαρμάκων, απάτη ως προς τη διαφήμιση). Μη συμβατικά εγκλήματα θεωρούνται επίσης η βάναυση μεταχείριση υπόπτων από αστυνομικούς ή κρατουμένων από φύλακες, η διαφθορά πολιτικών, δικαστών ή άλλων ατόμων με ενισχυμένες εξουσίες, το οργανωμένο έγκλημα καθώς και τα εγκλήματα κατά της ειρήνης, τα εγκλήματα πολέμου, τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, η γενοκτονία, το απαρτχάιντ, η δουλεία, τα βασανιστήρια, η αυθαίρετη εκτέλεση ατόμων, η αναγκαστική ή ακούσια εξαφάνιση ατόμων και άλλες σημαντικές παραβάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η αναφορά σε παραδείγματα μη συμβατικών εγκλημάτων τονίζει το εύρος των μορφών συμπεριφοράς τις οποίες καλύπτει η κατηγορία αυτή. Επίσης συντελεί στο να διαπιστώσει κανείς ότι πολλά από τα συμβατικά εγκλήματα δεν αποτελούσαν εγκλήματα σε ορισμένες χώρες (πρβλ. τον πρόσφατο ελληνικό νόμο 1500/1984 για τα βασανιστήρια και την κατάχρηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας) ή και δεν αποτελούν ακόμη.
Η επισήμανση των μη συμβατικών εγκλημάτων επιβεβαιώνει την επίδραση της νέας, ριζοσπαστικής εγκληματολογίας στην παλιά, παραδοσιακή εγκληματολογία. Εκείνο όμως που κάνει πιο σημαντική αυτή την επισήμανση είναι ότι ευαισθητοποιεί την κοινή γνώμη στα εγκλήματα των κυβερνώντων και της άρχουσας τάξης.

Το πρόβλημα της «κατάχρησης εξουσίας» και των μη συμβατικών εγκλημάτων έχει απασχολήσει τον Ο.Η.Ε. εδώ και μια δεκαετία. Το 1980 (6ο Συνέδριο. Καράκας) συζητήθηκε διεξοδικά το θέμα «Έγκλημα και Κατάχρηση Εξουσίας: Αδικήματα και Δράστες πέρα από το Νόμο». Σε σχετική μάλιστα απόφαση του Ο.Η.Ε. προτρέπονται τα κράτη-μέλη, και ιδιαίτερα τα αναπτυσσόμενα, να συνεχίσουν να συλλέγουν, να αναλύουν και να μεταδίδουν πληροφορίες σχετικά με την κατάχρηση οικονομικής και πολιτικής εξουσίας. (Υπολογίζεται ότι τα θύματα από την εγκληματική κατάχρηση πολιτικής εξουσίας σε μια περιοχή τα τελευταία 15 έτη ήταν 2.000.000 αγνοούμενοι πολύ περισσότερα, φυσικά, από τα θύματα συμβατικών ανθρωποκτονιών). Το 1985 το Σχέδιο Διακήρυξης για Δικαιοσύνη και Βοήθεια σε Θύματα περιέλαβε και διάταξη στην οποία εξομοιώνονται τα θύματα των συμβατικών εγκλημάτων με τα θύματα των μη συμβατικών. Δεν είναι φυσικά γνωστό, αν θα παραμείνει η διάταξη αυτή και αν τα θύματα των μη συμβατικών εγκλημάτων θα έχουν τελικά τα ίδια δικαιώματα για αποζημίωση και περίθαλψη καθώς και για πρόληψη της θυματοποίησής τους με τα θύματα των συμβατικών. Πάντως ο σπόρος για την αναγνώριση των μη συμβατικών εγκλημάτων και την παραδοχή της χρησιμότητας τους έχει ήδη αρχίσει να ριζώνει παρά την ευρύτητα ή και κάποια αοριστία του όρου και παρά το γεγονός ότι θίγονται συμφέροντα με την καθιέρωση αυτών των εγκλημάτων.

[i] Κ.Δ. Σπινέλη, «Εγκληματολογία», κ. 3.4.6 & 3.4.7, σ. 113-118, νομικές εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα – Κομοτηνή 1985

Μεταφυσική

Η ελληνική διδασκαλία περί του ανθρώπου κι η ορφική μυστηριακή δογματική[1]

Στη δεμένη με το όνομα του θράκα τραγουδιστή 'Ορφέα μ υ σ τη ρ ι α κ ή θρησκεία … ο Διόνυσος είναι … κύριος τής ζωής και του θανάτου. Τον Ίδιο, πού είχε πάρει μορφή ταύρου—έτσι το λέ­γει ο τελετουργικός μύθος—τον ξέσκισαν οι Τιτάνες και κατάπιαν τα μέλη του. Μόνο την καρδιά του τη γλίτωσε η Αθηνά και την πήγε στο Δία, κ' εκείνος έφτιαξε απ’ αυτή το νέο Διόνυσο – Ζαγρέα. Ό Δίας τσάκισε τους Τιτάνες με τον κεραυνό κι από τη στάχτη τους γεννήθηκαν οι άνθρωποι πού παρουσιάζουν διπλή φύση : είναι μια ένωση του τιτανικού στοιχείου, που έδρα του έχει το σώμα, και του θεϊκού-διονυσιακού, κι απ’ αυτό βαστάει ή ψυχή. Το σώμα είναι εφήμερο, ή ψυχή αιώνια, δηλαδή χωρίς αρχή και τέλος. Ή ψυχή, για να τιμωρηθεί για κάποιο παραστρά­τημα κατά τη διάρκεια τής θεϊκής της ζωής, εξορίστηκε στο γήινο σώμα, πού είναι το όργανό της, μαζί όμως κ' ή αλυσίδα της, φυλακή και τάφος της (σώμα-σήμα). Είναι υποχρεωμένη χιλιάδες των χιλιάδων χρόνια να ξαναγεννιέται ολοένα, να καθαρίζεται μένοντας σε αναμεταξύ διαστήματα στον Άδη και σε κάθε μια από τις γεννήσεις να μπαίνει σε πλήθος σώματα φυτών, ζώων, ανθρώπων, και μόνο αν πάρει το δρόμο τής σωτηρίας ακολουθών­τας τις εντολές του 'Ορφέα, του άρχοντα, και ζήσει καθαρή ζωή και βάζοντας ασκητικό περιορισμό στον εαυτό της αποφεύγει κάθε σαρκική τροφή κι άλλα απαγορευμένα φαγητά (λ.χ. κουκιά) κι απέχει από αιματηρές θυσίες, μπορεί στο τέλος να γλιτώσει από τον κύκλο των γεννήσεων και να ξαναγυρίσει στη χαμένη θεϊκή μακαριότητα. Γύρω στο δόγμα αυτό τής μετεμψύχω­σης συγκεντρώθηκαν οι ορφικοί σύλλογοι, πού ξαπλώθηκαν στη μητρόπολη, ιδιαίτερα στην Αττική, περισσότερο όμως στις δυτι­κές αποικίες τής Κάτω Ιταλίας και τής Σικελίας. "Έχομε, από μεταγενέστερα όμως χρόνια (4°-2° αιώνα π.Χ.), χρυσές πλάκες από την Πετηλία, τούς Θούριους, τις Ελευθερνές τής Κρήτης, τη Ρώμη, πού τις έθαβαν με πεθαμένα μέλη ορφικών συλλόγων. Οι επιγραφές πού βρίσκονται επάνω σ' αυτές βεβαιώνουν την ψυχή του ή τής πεθαμένης πώς έρχεται «καθαρή από καθαρούς», πώς ξέφυγε τον πονεμένο κύκλο (των γεννήσεων) κ' ύστερα απ’ αυτό την προσφωνούν: «Καλότυχη και μακαρισμένη! θα γίνεις θεός αντί άνθρωπος» Με το δόγμα αυτό τής μετεμψύχωσης είταν δε­μένη στην ορφική διδασκαλία μια κοσμολογική θεωρία, πού οι λεπτομέρειες της δεν είναι ολότελα εξακριβωμένες. Ξέρομε όμως με βεβαιότητα, πώς γι’ αρχές του κόσμου έβαζαν το χάος και τη νύχτα. Ή τελευταία γεννούσε ένα αβγό κι απ’ αυτό έβγαινε ένας φτερωτός Έρωτας. Είναι επίσης βέβαιο πώς ή όρφική θεολογία, πού την περιείχαν οι Ιεροί λόγοι, δεν ξεπερνούσε ολότελα την πολυθεΐα, όμως στα πολλά ονόματα των θεών έβλεπε μόνο διάφορες ονομασίες για τις ποικίλες ενέργειες και φανερώματα τής μιας στο βάθος θεϊκής ουσίας, πού αποτε­λεί τον πυρήνα ολόκληρου του κόσμου. Έτσι ή ορφική αυτή θεο­λογία πρόβαλλε με δόγματα σαν τ' ακόλουθα :

Ο Δίας αρχή, ο Δίας μέση, από το Δία όλα γένηκαν.
Ο Δίας βυθός τής γης και του αστρόσπαρτου ουρανού,

είτε :

Ένα πράμα είναι ο Δίας, ο Άδης, ο Ήλιος κι ο Διόνυσος.

Ένας θεός κατοικεί σε όλα. Και τραβάει πέρα ως το κατώφλι του πανθεϊσμού, χωρίς όμως να το περάσει. Πάσκισε, καθώς φαίνεται, τον κόσμο να το νιώσει σα μιαν ενότητα, που την κυβερνάει ένας σταθερός νόμος. Δεν κατάφερνε όμως να ξεφορτωθεί την αντίθεση : ύλη και πνεύμα, θεός και κόσμος, σώμα και ψυχή. Ό άνθρωπος με το δόγμα τής μετεμψύχωσης σύρθηκε μέσα στην κοσμική στροφή τής γέννησης και του χαμού κ' ή μοίρα του συντελιέται κατά τον αυστηρό νόμο : «ό,τι έφτιαξες υπόφερε το».
Αυτή ή ορφική μυστηριακή θρησκεία με τη διδασκαλία της για τον άνθρωπο αναποδογυρίζει ολότελα την ελληνική αντί­ληψη για τη ζωή. Εκεί ο σωματικός άνθρωπος είναι ο καθαυτό άν­θρωπος, ή ψυχή ένα αδύναμο είδωλο, Εδώ το αιώνιο κι αχάλαστο είναι ή ψυχή, το σώμα το εφήμερο, το ακάθαρτο, το παρακα­τιανό. Εκεί ή ζωή πάνω στη γη και μέσα στο φως τού ήλιου είναι ή αληθινή ζωή, ο πέρα κόσμος ένα αχαμνό και θολό της αντίγραφο, εδώ ή ζωή πάνω στη γη ένα είδος κόλαση, μέρες φυ­λακής, τιμωρία, και μόνο στον πέρα κόσμο, όταν ή ψυχή λυτρω­θεί από τη φυλακή του κορμιού, χαμογελάει ή αληθινά θεϊκή ύπαρξη. Έτσι αυστηρά ένιωθε ήδη την αντίθεση αυτή ο Ευριπί­δης, πού σε μια του από τις χαμένες τραγωδίες βάζει κάποιο πρόσωπο να πει:

Ποιος ξέρει αν η ζωή δεν είναι θάνατος κι αυτό πού εμείς θάνατο λέμε, κάτω εκεί να λέγεται ζωή.

Το τέλειο αυτό αναποδογύρισμα του πηγαίου και γνήσιου τρόπου, πού ο Έλληνας νιώθει τη ζωή, κ' ή συνέπειά του, ή ξαναπροσαρμογή όλων των άξιων, ιδιαίτερα ή υποτίμηση του σωματι­κού κι ο ασκητικός τρόπος της ζωής πού πηγάζει απ’ αυτή, είναι κάτι ολότελα ξένο για την ουσία του Έλληνα και γι' αυτό μαρ­τυρεί προέλευση εξωελλαδική, ανατολίτικη. Μπορεί αυτή η μυστικόπαθη πνευματική κατεύθυνση να βρήκε κάποια σημεία επαφής στην ελληνική ουσία, να ικανοποιούσε κάποιες ανάγκες, πού τις ένιωθαν εξαιρετικά ζωηρά ίσα, ίσα γιατί πρωτοπαρουσιάζονται τον καιρό αυτό, μπορεί ή ελληνική περιπάθεια να ρίχτηκε ξα­φνικά στη θρησκεία και να ήθελε να ξεδιψάσει στην εκστατική μέθη. Ωστόσο ο δυϊσμός αυτού του μυστικισμού, πού την ανθρώπινη φύση τη χωρίζει σε δυο εχθρικά το ένα στο άλλο στοι­χεία, είναι ξένη σταγόνα μέσα στο ελληνικό αίμα. Πατρίδα τής ιδέας αυτής του λυτρωμού, του ξεσκλαβωμού δηλαδή της ομοούσιας με το θεό ψυχής από τα δεσμά του γήινου κορμιού, είναι χωρίς αμφιβολία ή Ινδία, όπου προβάλλει στα ερμηνευτικά των Βέδας θεολογικά συγγράμματα, τις Ουπανισάδες, κάπου ανά­μεσα στα 800 και 600, τον καιρό πού απονεκρώνεται ή βεδική πίστη σε θεούς. Ενώ εδώ διαμορφώθηκε περισσότερο θεωρητικά, στο Ιράν, στη θρησκεία του Ζαραθούστρα, δέθηκε με τούς πα­λιούς περσικούς λαϊκούς θεούς. Την ξέρουν ήδη τα παλαιότερα Γκάθας τής Άβέστα και σ' ένα κομμάτι του Ζαραθούστρα, πού βρέθηκε τελευταία, προβάλλει αυτός σαν ο σταλμένος από τον ου­ρανό σωτήρας, πού ελευθερώνει την ψυχή από το «αγκάλιασμα» του κορμιού. Η Θράκη χρησίμεψε σα γέφυρα πού την πέρασε ή ανατολική αυτή ιδέα του λυτρωμού για να έρθει στην Ελλάδα. Σε διάφορες φυλές τής χώρας αυτής βρίσκομε πολύ παλιά ίχνη όχι μόνο της πίστης στην αθανασία παρά και του αναποδογυρισμού τού εδώ και τού άλλου κόσμου, πού φανερώνεται στο έθιμο να θρηνούν τούς νεογέννητους και να μακαρίζουν στην κηδεία τούς πεθαμένους για την καλή τους τύχη. Κ' ή Θράκη είταν, καθώς ξέρομε, ή πατρίδα του Ορφέα, πού με τ' όνομά του απλώ­θηκε ή διδασκαλία αυτή στην Ελλάδα.


[1] Τσέλλερ – Νεστλέ, «Ιστορία της Ελληνικής Φιλοσοφίας», 1η περίοδος, σελ. 18-22, Εστία, Αθήνα 1980.

Φιλοσοφία

Ο Νεοπλατωνισμος τής Δύσης[1]

Κάποτε ο Πλωτίνος είχε φέρει το Νεοπλατωνισμό από την Αλεξάνδρεια στη Ρώμη κ’ εδώ τον είχε μεταφυτέψει στο μαθητή του Πορφύριο. Τέτοια αδιάσπαστη σχολική παράδοση και τέτοια πιο πέρα ανάπτυξη τής θεωρίας σα στην Ανατολή δεν έγινε στήν Ιταλία. Εδώ κρατήθηκαν μακριά από ίαμβλιχικές θολούρες. Ό Chalcidius (Χαλκίδιος, γύρω στο 350) είναι αξιομνημόνευτος σαν υπομνηματιστής του πλατωνικού Τίμαιου, ο Macrobius (Μακρόβιος) του κικερωνικού Ενυπνίου του Σκιπίωνα (γύρω στο 400), ο Marius Victorinus (Βικτωρίνος), ένας γραμματικός καί ρήτορας του 4ου αιώνα, που έγραψε σχόλια σε αριστοτελικά και κικερωνικά συγγράμματα, είταν δάσκαλος του Αυγουστίνου και τον κατήχησε στη νεοπλατωνική φιλοσοφία. Μα ο πολύ πιο σημαντικότερος αντιπρόσωπος του λατινικού Νεοπλατω-νισμού είταν ο Anicius Manlius Severinus Boèthius (Βοήθιος) από τη Ρώμη (γύρω στο 480-525). "Όσο κι αν είταν χριστιανός, επειδή άνηκε στη ρωμαϊκή αριστοκρατία κ’ επειδή παντρεύθηκε μια κόρη του νεότερου Σύμμαχου, είχε σχέσεις με τους κύκλους που έμειναν περισσότερο καιρό κ’ επιμονότερα δεμένοι με την παλιά θρησκεία.

Ό Θεοδώριχος τον διόρισε το 510 ύπατο, τον υποψιάστηκε αργότερα πώς είχε πάρει μέρος σε συνωμοσία που σχεδίαζε την ανατροπή του, τον φυλάκισε και τον σκότωσε. Αφού είχε συγγράψει ήδη πρωτύτερα μεταφράσεις κ’ υπομνήματα σε συγγράμματα του Αριστοτέλη καθώς κ’ ένα σύγγραμμα για την Τριάδα, έγραψε τώρα στη φυλακή τα τελευταίο του έργο «Παρηγοριά τής φιλοσοφίας» (De conso-latione Philosophiae, 5 Β.), το τελευταίο στη σειρά των αρχαίων παρηγορητικών συγγραμμάτων. Καινούργιες ιδέες δεν πρέπει να περιμένομε απ’ αυτόν, γιατί δεν είναι επαγγελματίας φιλόσοφος, παρά ερασιτέχνης με φιλοσοφικά διαφέροντα όπως ο Κικέρων κι ο Πλούταρχος. Έτσι συμπαθεί έναν εκλεκτικισμό του τύπου του προπλωτινικού μέσου πλατωνισμού. Ενώ το έργο δεν παρουσιάζει ούτε μιαν ειδικά χριστιανική ιδέα, φαίνεται επηρεασμένο άπα τον Προτρεπτικό του Αριστοτέλη, πιθανό με τη μεσολάβηση του Ορτένσιου του Κικέρωνα (σ.203). Ή μορφή είναι του διηγηματικού διάλογου, κατά το υπόδειγμα τής Μενίππειας Σάτιρας, πεζός και στίχος που εναλλάζουνε. Το έργο παρουσιάζει μιαν αυστηρά μονοθεϊστική πίστη σε θεό και πρόνοια, που με θερμόν ενθουσιασμό την υποστηρίζει ενάντια σε κάθε αντιλογία. Είναι ή τελευταία όμορφη απόδειξη τί λογής στήριγμα μπορούσε να προσφέρει ενός φωτισμένου άνθρωπου, ή αρχαία φιλοσοφία σε ζωή και θάνατο.


Βιβλιογραφία:
Boëthius, De consolatone philosophiae ed. R. PEIPER 1871.— F. KLINGNER, De Boethii consolatione philosophiae (Philol. Unters. Heft 27). 1921.— W. NESTLE, Die Nachso-kratiker (1923) I 160 κκ. II 353 κκ. — R. REITZENSTEIN, Augustin als antiker und mittelalterlicher Mensch (Ό Α. σαν αρχαίος και μεσαιωνικός άνθρωπος). (Vorträge der Bibl. Warburg 1922/23 I). 1924.

[1] Τσέλλερ[Eduard Zeller] – Νεστλέ [Wilhelm Nestle], «Ιστορία της Ελληνικής Φιλοσοφίας, 4η περίοδος, σ. 400-401, Εστία, Αθήνα 1980.

Πολιτεύματα

Το πολιτειακό πλαίσιο στα ελληνιστικά βασίλεια της Ανατολής[i]

Το πολίτευμα των ελληνιστικών βασιλείων είναι η απόλυτη μοναρχία. Η μακεδονική παράδοση που επέβαλλε τη σύμπραξη της στρατιωτικής συνέλευσης στη διαδικασία επιλογής του διαδόχου εγκαταλείπεται στις ελληνιστικές μοναρχίες και ο τίτλος του βασιλέως είναι πλέον κληρονομητός. Αποβάλλοντας τον στρατιωτικό χαρακτήρα τον μακεδονικών χρόνων, η ελληνιστική μοναρχία αναγνωρίζει τη σύζυγο του μονάρχη ως ισότιμο μέλος στη διακυβέρνηση του κράτους. Το κράτος ταυτίζεται με το πρόσωπο του βασιλέως, ο οποίος αποτελεί "νόμο έμψυχο", έκφραση που θα υιοθετήσουν οι ρωμαίοι αυτοκράτορες και, πολύ αργότερα, οι θεωρητικοί της γαλλικής μοναρχίας. Ο βασιλεύς θεωρείται κύριος του βασιλείου, κύριος της γης, την οποία δικαιούται να απαλλοτριώνει και να εκμεταλλεύεται σύμφωνα με τους κανόνες του ιδιωτικού δικαίου. Το δημόσιο ταμείο ονομάζεται βασιλικόν ταμείον, η δημόσια γη βασιλική γη, οι κρατικές τράπεζες βασιλικού τράπεζαι και οι καλλιεργητές των κρατικών γαιών, βασιλικοί γεωργοί. Ο μονάρχης είναι η ανώτατη νομοθετική, δικαστική και διοικητική αρχή.

Στην πιο απολυταρχική της μορφή, η ελληνιστική μοναρχία εμφανίζεται στην πτολεμαϊκή Αίγυπτο. Η πτολεμαϊκή μοναρχία αποτελεί συγκερασμό μακεδονικών αντιλήψεων και αιγυπτιακών κυρίως επιδράσεων. Ο βασιλεύς είναι αρχηγός του στρατού, ανώτατος δικαστής, επί κεφαλής της διοίκησης, και συγχρόνως αντικείμενο λατρείας, όπως οι αιγύπτιοι Φαραώ. Τα ανώτατα κυβερνητικά αξιώματα καλύπτονται από πρόσωπα του στενού περιβάλλοντος των μοναρχών (φίλοι).

Η μοναρχική ιδεολογία

Οι ιδεολογικές βάσεις της ελληνιστικής μοναρχίας, τις οποίες θα επικαλεσθούν αργότερα και οι ρωμαίοι αυτοκράτορες, βρίσκονται στις πραγματείες περί βασιλείας τον 4ου αιώνα π..Χ. Ο βασιλεύς χαρακτηρίζεται ως φιλάνθρωπος, ευεργέτης και σωτήρ, αρετές που τον καθιστούν σωτήρα του λαού. Οι πρώιμοι θεωρητικοί της μοναρχίας απορρίπτουν τα πρότυπα των βασιλέων της Ανατολής (των Περσών) και δέχονται μια μορφή μοναρχίας εμπνευσμένης από τους μακεδόνες βασιλείς.

Χαρακτηριστικό του μονάρχη είναι η αρετή, από την οποία απορρέουν όλα τα ηθικά, πνευματικά και φυσικά χαρίσματα που πρέπει να συγκεντρώνει ένας μονάρχης. Ο
ηγεμών οφείλει να μεριμνά και να εξασφαλίζει την ευτυχία των υπηκόων του, σεβόμενος το νόμο και τις επιταγές της ηθικής. Τις απόψεις αυτές επαναλαμβάνουν οι ρήτορες των χρόνων της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (Αίλιος Αριστείδης, Δίων ο Χρυσόστομος), θεωρώντας τον αυτοκράτορα "πατέρα" των υπηκόων του, και όχι "δεσπότη".

Οι απόψεις αυτές των θεωρητικών της μοναρχίας εκφράζονται στους τίτλους των ελληνιστικών βασιλέων (αλλά και των ρωμαίων αυτοκρατόρων), οι οποίοι αρέσκονται να χαρακτηρίζονται ως σωτήρες, φιλάνθρωποι, ευεργέτες. Στην πράξη όμως, οι ελληνιστικοί μονάρχες, και το παράδειγμα δόθηκε από τον ίδιο τον Αλέξανδρο, δεν απέρριψαν όλα τα στοιχεία που άφησαν οι προηγούμενοι τους Πέρσες βασιλείς ή Αιγύπτιοι Φαραώ.

[i] Τρωϊάνου, Βελισσαροπούλου-Καράκωστα, «Ιστορία Δικαίου», μέρος πρώτο, σ. 94-95, εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα Κομοτηνή 1997.

Δίκαιο

Η δικαιική τάξη κατά τους μεταβυζαντινούς αιώνες[i]

Μπορεί η Άλωση του 1453 να σήμανε το τέλος του βυζαντινού κράτους δεν σήμανε όμως και το τέλος του βυ­ζαντινού δικαίου. Μέσω σουλτανικών προνομίων, πολλά από τα οποία διατηρήθηκαν μέχρι την Επανάσταση, η Ορ­θόδοξη Εκκλησία, κατά πρώτο λόγο, και ορισμένες ελλη­νικές κοινότητες, συνέβαλαν στο να διαφυλαχτεί, κατά τους τέσσερις αιώνες της τουρκικής κυριαρχίας, σημαντι­κό μέρος της βυζαντινής νομικής παράδοσης.

Τα προνόμια - Τα προνόμια που χορηγήθηκαν στους Έλληνες κατοίκους της οθωμανικής αυτοκρατορίας διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες: α) στα εκκλησιαστικά, β) τα διοικητικά και γ) τα δικαστικά προνόμια.
α) Η ανεξαρτησία και αυτονομία της Ορθόδοξης Εκ­κλησίας αναγνωρίστηκε από το Σουλτάνο, ο οποίος εξέ­δωσε σχετική πράξη (βεράτιο). Με την πράξη αυτή καθο­ρίζονται οι σχέσεις μεταξύ του Σουλτάνου και του Πα­τριάρχη, καθώς και ή έκταση των εξουσιών του τελευ­ταίου, β) Με ειδικά προνόμια που τους απονεμήθηκαν, κυρίως από τον 17ο αιώνα και πέρα, ορισμένες ελληνικές κοινότητες δικαιούνται να εκλέγουν τους διοικητικούς και δικαστικούς τους άρχοντες. Το σώμα των εκλεκτόρων συντίθεται αποκλειστικά από Έλληνες κατοίκους της συγ­κεκριμένης κοινότητας, οι οποίοι καλούνται σε δημόσια συνάθροιση για το σκοπό αυτό. Το καθεστώς και το πε­ριεχόμενο των διοικητικών προνομίων δεν είναι ενιαίο, αλλά ποικίλλει κατά κοινότητα. Επιπλέον δε, ανά πάσα στιγμή ήταν δυνατή η ανατροπή του από τους τοπικούς τούρκους αξιωματούχους. Τέλος, γ) μέσω των δικαστικών προνομίων, διατηρήθηκε η δικαιοδοτική εξουσία του κλήρου και αναγνωρίστηκε δικαστική αρμοδιότητα στις κοινοτικές αρχές (τους προεστώτες και τους κοτζαμπάσηδες). Κατά τους τελευταίους αιώνες της τουρκικής κυ­ριαρχίας, τα τελευταία αυτά δικαιοδοτικά όργανα κερδί­ζουν έδαφος σε σχέση με τα εκκλησιαστικά δικαστήρια, τα οποία φαίνεται πως έχουν γίνει "ασυμπαθή" στο λαό.

Το τεκμήριο αρμοδιότητας
Η αρμοδιότητα της Εκκλησίας για την επίλυση δια­φορών οικογενειακού δικαίου που, όπα>ς είδαμε πιο πάνω, είχε αναγνωριστεί κατά τους τελευταίους βυζαντι­νούς αιώνες, διατηρείται και μετά την τουρκική κατά­κτηση. Η δικαιοδοσία της Εκκλησίας εξακολουθεί να ισχύει, κυρία)ς σε θέματα σχετικά με το γάμο και το διαζύ­γιο, μέσω προνομίου που παραχώρησε ο Σουλτάνος Μωά­μεθ Β' ο Κατακτητής, για όλους τους Ορθοδόξους κατοί­κους της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Κατά τους χρόνους της τουρκοκρατίας (και της βενετοκρατίας), η Ορθόδοξη Εκκλησία κατόρθωσε να επεκτεί­νει το πεδίο δικαιοδοσίας της και πέρα από τις διαφορές του οικογενειακού δικαίου. Επικαλούμενη το τεκμήριο (Αρμοδιότητας κατέληξε να κρίνει το μεγαλύτερο μέρος των αστικών διαφορών μεταξύ Ορθόδοξων κατοίκων της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Αρμόδια να κρίνουν τις διαφορές σε πρώτο βαθμό ήσαν τα κατά τόπους εκκλησιαστικά δικαστήρια, αποτε­λούμενα από επισκόπους που ενεργούσαν ως εκπρόσωποι του Πατριάρχη. Κατά την εκδίκαση των διαφορών, οι επί­σκοποι επικουρούνταν από Συμβούλιο, μέλη του οποίου μπορούσαν να είναι και άλλοι κληρικοί. Σε δεύτερο βαθμό αναγνωριζόταν αρμοδιότητα του Πατριάρχη και της Ιεράς Συνόδου της Κωνσταντινούπολης (ή των δικαστηρίων της Βενετίας για τις βενετοκρατούμενες περιοχές της Ελλάδας). Τα εκκλησιαστικά δικαστήρια απέκτησαν μεγάλο κύρος μεταξύ του πληθυσμού της οθωμανικής αυτοκρατορίας, έτσι ώστε, τουλάχιστον κατά τους πρώτους αιώνες της τουρκοκρατίας, να προσφεύγουν σε αυτά όχι μόνο Έλλη­νες, αλλά και Ιουδαίοι ή και Τούρκοι, που δυσπιστούσαν απέναντι στην αμεροληψία των τουρκικών δικαστηρίων.

Τα εφαρμοζόμενα δίκαια
Από τον 17ο αιώνα και μέχρι την Επανάσταση, στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο ισχύουν παράλληλα: το τουρκικό δίκαιο, που εφαρμόζεται από τα τουρκικά δικαστήρια και το βυζαντινό δίκαιο, κυρίως η Εξάβιβλος του Αρμενοπού­λου, την οποία χρησιμοποιούν, παράλληλα με ορισμένους νομοκάνονες των 16ου και 17ου αιώνα (κυρίως του Μανουήλ Μαλαξού και του ιερομόναχου Ιακώβου, τη λεγόμε­νη Βακτηρία αρχιερέων) τα εκκλησιαστικά δικαστήρια. Παράλληλα όμως, κατά τον τελευταίο αιώνα της τουρκι­κής κυριαρχίας γνώρισε μεγάλη άνθηση το εθιμικό δίκαιο. Στο πλαίσιο των δικαιοδοτικών προνομίων που τους απονεμήθηκαν, οι ελληνικές κοινότητες (καθώς και οι συ­ντεχνίες) εφαρμόζουν τοπικά έθιμα, τα οποία άλλοτε μεν προσεγγίζουν αντίστοιχες διατάξεις του βυζαντινού δι­καίου, άλλοτε όμως όχι. Ορισμένα από τα τοπικά αυτά έθιμα καταγράφηκαν (π.χ. Νάξου, Μυκόνου, Θήρας).

Αντίθετα από την κυρίως Ελλάδα που κατά τους αι­ώνες της τουρκοκρατίας γνώρισε πλήρη νομοθετικό μαρα­σμό, ο ελληνισμός των παραδουνάβιων Ηγεμονιών επέ­δειξε έντονη νομοθετική δραστηριότητα. Κατά τον 18ο και τις αρχές του 19ου αιώνα, οι Φαναριώτες ηγεμόνες της Μολδαυΐας και της Βλαχίας συνέβαλαν στην διαφύλαξη της βυζαντινής νομικής παράδοσης, μέσω της έκδοσης κωδικοποιητικών έργων όπως: Το Νομικόν Πρόχειρον του Μιχαήλ Φωτεινοπούλου, το Συνταγμάτων Νομικόν τον Α­λεξάνδρου Υψηλάντη, ο Πολιτικός Κώδικας της Μολ­δαυΐας του Καλλιμάχη και ο Βλάχικος Κώδικας του Ιω­άννη Καρατζά.

Η γένεση του νεώτερου ελληνικού (αστικού) δι­καίου
Ένα από τα πρώτα μελήματα των επαναστατημένων Ελλήνων ήταν η δημιουργία μιας έννομης τάξης στις απε­λευθερωμένες από τον τουρκικό ζυγό περιοχές. Σχετικές διατάξεις απαντούν στα συνταγματικά κείμενα που καταρ­τίστηκαν από τις διαδοχικές τοπικές ή Εθνικές Συνελεύ­σεις, τόσο κατά τη διάρκεια του μακρόχρονου απελευθε­ρωτικού αγώνα όσο και μετά τον τερματισμό του.

[i] Σπ. Τρωϊάνου, Ι. Βελισσαροπούλου-Καράκωστα, «Ιστορία Δικαίου», μέρος 4ο, σ. 342-345, εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα Κομοτηνή 1997.

Πόλεμος

2ος παγκόσμιος πόλεμος
Η κατά της Ελλάδας επίθεση των δυναμέων του Άξονα*
Η γερμανική εκδοχή

Στο αυτοβιογραφικό αυτό βιβλίο του ο κορυφαίος Γερμανός στρατηγός προσπαθεί να φωτίσει το ζήτημα του αιματοκυλίσματος της ανθρωπότητας, στη διάρκεια του 2ου παγκοσμίου πολέμου, υπό το πρίσμα του ηττημένου. Για τους ειδήμονες Γερμανούς της εποχής, σύμφωνα με τον Χάιντς Γκουντέριαν, ο πόλεμος ήταν ένα εκ προοιμίου λάθος. Από την στιγμή, όμως που η προσφυγή στα όπλα γίνεται πράξη, καθοριστική σημασία έπαιξαν επιμέρους επιλογές - λανθασμένες, κατά τον Γκουντέριαν - που υπονόμευσαν την όποια πιθανότητα νίκης των Γερμανών σε αυτόν τον πρωτόγνωρο πόλεμο. Το κύριότερο από τα λάθη αυτά προήλθε από την πλευρά του στενού συμμάχου των Γερμανών, την Ιταλία και αυτό το λάθος ο Γκουντέριαν το ονομάζει "Ελλάδα".

Στις 3 Μαίου 1939 ό Μολότωφ αντικατέστησε τον μέχρι τότε υπουργό των Εξωτερικών της Σοβιετικής Ενώσεως Λιτβίνωφ. Ό Μολότωφ είχε παίξει σπουδαίον ρόλον εις την σύναψιν του συμφώνου μή επιθέσεως μέ την Γερμανίαν, της 23 Αυγούστου 1939, τό όποιον και είχε δώσει εις τον Χί­τλερ την δυνατότητα επιθέσεως κατά της Πολωνίας. Οί Ρώσοι συμμετέσχον εις την καταστροφήν της Πολωνίας εισβάλλοντες στις 18 Σεπτεμβρίου 1939 εις την χώραν αυτήν έξ Ανατολών. Στις 29 Σεπτεμβρίου 1939 υπέγραψαν μέ τη Γερμανίαν σύμφωνον φιλίας και οίκονομικήν συμφωνίαν άποβλέπουσαν είς τήν διευκόλυνσιν τής γερμανικής πολεμικής προσπάθειας. Έξεμεταλλεύθησαν όμως τήν ευκαιρίαν αυτήν για νά προσαρτήσουν τις χώρες τής Βαλτικής καί νά επιτεθούν, τήν 30η Νοεμβρίου 1939, κατά τής Φινλαν­δίας. Καθ' ον χρόνον τά γερμανικά στρατεύματα ήσαν άπησχολημένα εις τό δυτικόν μέτωπον, υπεχρέωσαν τήν Ρουμανίαν νά τους παραχώρηση τήν Βεσσαραβίαν, πράγμα τό όποιον ηνάγκασε τόν Χίτλερ, νά εγγυηθή,τήν 30 Αυγούστου 1940, τήν άνεξαρτησίαν τής χώρας αυτής.
Τόν Οκτώβριον τού 1940 ό Χίτλερ ήταν άπησχολημένος είς συνομι­λίας μέ τούς Γάλλους καί μέ τόν Φράνκο, αφορώσας τήν συνέχισιν τού πο­λέμου. Έν συνεχεία συνηντήθη μέ τόν φίλο του Μουσολίνι στην Φλωρεντία. Κατευθυνόμενος πρός τήν Φλωρεντίαν, έπληροφορήθη κατάπληκτος είς τόν σιδηροδρομικόν σταθμόν τής Βολωνίας, ότι ο σύμμαχος του είχεν αρχίσει, χωρίς νά τόν πληροφόρηση και μάλιστα χωρίς κάν νά ζητήση τήν σύμφω­νον γνώμην του, ένα ιδιωτικό πόλεμον κατά τής Ελλάδος. Ή έπίθεσις αυτή εφερεν είς τό προσκήνιον τό πρόβλημα τών Βαλκανίων καί δι' αυτού τόν πόλεμον είς μίαν κατεύθυνσιν την οποίαν ή Γερμανία ουδόλως επεθύμει.
Πρώτη συνέπεια τής αυθαιρέτου αυτής ενεργείας τού Μουσολίνι ήταν, όπως μού είπεν ό ίδιος ό Χίτλερ, ότι ό Φράνκο ήρνήθη κάθε είδους συνεργασία μέ τόν Άξονα. Όπως φαίνεται δέν ήθελε νά άκολουθήση κοινήν πολιτικήν μέ τόσον ανεμπίστους συντρόφους.
Δευτέρα συνέπεια υπήρξεν ή δημιουργία εντάσεως μεταξύ τής Γερμανίας και της Σοβιετικής Ενώσεως. Ή εντασις αύτη υπήρξεν αποτέλεσμα σειράς επεισοδίων τών τελευταίων μηνών, ιδίως δέ, τής γερμανικής πολι­τικής τής άφορώσης τήν Ρουμανίαν και τήν όλην παραδουνάβιον περιοχήν. Ή πρόσκλησις του Μολότωφ εις τό Βερολίνον απέβλεπεν είς τήν εκτόνωσιν τής εντάσεως αυτής.
Είς τό Βερολΐνον ό Μολότωφ έζήτησεν όπως :
1. Ή Φινλανδία περιέλθη είς τήν σοβιετικήν ζώνην επιρροής.
2. Ύπαρξη συνεννόησις διά τό μέλλον τής Πολωνίας.
3. Αναγνωρισθούν τα σοβιετικά συμφέροντα εις τήν Ρουμανίαν και τήν Βουλγαρίαν και τέλος, όπως αναγνωρισθούν τά σοβιετικά συμφέροντα είς τά στενά τών Δαρδανελλίων.
Μετά τήν εις Μόσχαν επάνοδον του Μολότωφ οι απαιτήσεις αυτές τών
Ρώσων υπεβλήθησαν και γραπτώς.
Ό Χίτλερ είχεν αγανακτήσει τότε έξ αιτίας των και κατά τήν διάρ-
κειαν τών είς Βερολίνον συνομιλιών απέφυγε νά λάβη σαφή έπ' αυτών Θέσιν. Αργότερα δέ, ουδέ κάν άπήντησεν εις σχετικόν έγγραφον.
Τό συμπέρασμα τής επισκέψεως του Μολότωφ είς τό Βερολίνον ήταν ή βεβαιότης, ότι ό πόλεμος κατά της Σοβιετικής Ενώσεως θά καθίστατο μίαν ημέραν αναπόφευκτος. Πολλές φορές ό Χίτλερ μου περιέγραψε τήν εξέλιξιν τών συνομιλιών αυτών του Βερολίνου, όπως και εγώ τις περιγράφω ανωτέρω. Βεβαίως, πρώτη φορά, μόλις τό 1943 μου μίλησε γιά τό θέμα αυτό, αλλά έκτοτε, πολλάκις και πάντοτε κατά τόν αυτόν τρόπον. Δέν αμφιβάλλω καθόλου, ότι απέδιδε τότε ορθώς τάς απόψεις του.
Περισσότερον όμως, κι' από τάς σοβιετικάς απαιτήσεις ό Χίτλερ είχε αγανακτήσει μέ τήν ιταλική πολιτική του 'Οκτωβρίου 1940, και νομίζω, δικαίως. Ή ιταλική έπίθεσις κατά τής Ελλάδος ήταν επιπόλαια, όσον καί περιττή. Ήδη στις 30/10 ή έπίθεσις τών Ιταλών ανεκόπη και είς τάς 6/11 οι Έλληνες ανέλαβον πλέον την πρωτοβουλίαν. Ως συνήθως, όταν εσφαλ­μένη πολιτική οδηγεί είς στρατιωτικάς καταστροφάς, ή μήνις του Μουσο­λίνι εστράφη κατά τών στρατηγών, ιδίως κατά του Μπαντόλιο, ό όποιος είχε ματαίως προσπαθήσει νά τόν άποτρέψη από πολεμικές περιπέτειες. Περί τά μέσα Νοεμβρίου οί Ιταλοί υπέστησαν σοβαράν ήτταν. Ό Μπαν­τόλιο έθεωρήθη εχθρός του καθεστώτος και προδότης. Στις 26 Νοεμβρίου υπέβαλε τήν παραίτησίν του. Διάδοχος του έγένετο την 6 Δεκεμβρίου ό Καμπαλλέρο.
Στις 10 Δεκεμβρίου οί Ιταλοί υπέστησαν νέαν σοβαράν ήτταν στην Άφρικήν πλησίον του Σίντι Μπαρανί. Θά ήταν προς τό κοινόν συμφέρον τόσον τής Γερμανίας όσον και τής Ιταλίας, εάν δέν είχε μεσολαβήσει ή κατά τής Ελλάδος περιπέτεια και αντ' αυτής είχε σταθεροποιηθή ή είς Άφρικήν κατάστασις. Ό στρατάρχης Γκρατσιάνι έζήτησε τήν άποστολήν είς τό
βορειοαφρικανικό μέτωπο γερμανικών αεροπλάνων. Ό Μουσολίνι σκέ­φθηκε νά ζήτηση την αποστολή και δύο γερμανικών τεθωρακισμένων με­ραρχιών είς Λιβύην. Κατά τον χειμώνα ή Μπάρντια, ή Ντέρνα και το Τομπρούκ έπεσαν στά χέρια τών "Αγγλων. Γερμανικά στρατεύματα υπό τήν διοίκησιν του Ρόμμελ αποκατέστησαν τά πράγματα.
Τό αποτέλεσμα τής ιταλικής αυθαιρεσίας και τών ιταλικών σφαλμάτων είς τά Βαλκάνια υπήρξεν ή δέσμευσις ισχυρών γερμανικών δυνάμεων, εις τήν Άφρικήν κατ' αρχάς, έν συνεχεία δέ εις τήν Βουλγαρίαν, τήν Ελλάδα και τήν Γιουγκοσλαβίαν. Τό γεγονός αυτό είχε δυσμενή αποτελέσματα διά τήν ίσχύν μας είς τό άποφασιστικόν μέτωπον του πολέμου. Απεδείχθη, ότι ό γενναιόδωρος καθορισμός τής περιοχής τών Άλπεων ώς οροθετικής γραμμής τών συμφερόντων τών δύο δυνάμεων τού Άξονος, ήταν τελείως ακατάλληλος διά τήν κοινήν πολεμικήν προσπάθειαν. Ή συνεργασία μεταξύ τών συμμάχων ήταν τόσον ελλιπής, όσον δέν θά έπρεπε νά είναι.

*Γκουντέριαν, "οι αναμνήσεις ενός στρατιώτη", σ. 134-136, εκδόσεις Χιωτέλλη, Αθήνα 2006

Ηθική

Η ηθική των τεχνοκρατικών κοινωνιών[1]

Στο πλαίσιο της φιλελεύθερης κοι­νωνίας τα δρώντα υποκείμενα δεν μοιράζονται κάποια κοινή ιδέα του αγαθού, αφού δεν υπάρχει κανένα κοινό τέλος του οποίου την πραγματοποίηση να επιδιώκουν, η εποχή μας χα­ρακτηρίζεται από συνεχείς και ασύμμετρες διαφωνίες. Εκείνο δε που είναι ενδιαφέρον είναι ότι οι διαφωνίες αυτές δεν έχουν τέλος, συνεχίζονται επ’ άπειρον, αφού δεν υπάρχει μια ορθολογική μέθοδος σε αναφορά με την οποία να επιλύεται η διαφορά και να εξασφαλίζεται η συμφωνία. Έτσι οι διαφω­νούντες είναι υποχρεωμένοι να εξευρίσκουν γενικές ηθικές αρ­χές για την επίλυση των συγκρούσεων. Παραδείγματα τέτοι­ων ηθικών αρχών είναι οι ωφελιμιστικές θεωρίες, οι θεωρίες των δικαιωμάτων, οι δεοντοκρατικές θεωρίες κ.ά. Από μια άποψη, οι γενικές αυτές αρχές είναι πολύτιμες διότι συμβάλ­λουν στην κατανόηση και την εξομάλυνση των διαφωνιών που έχουν προκύψει από την έκφραση διαφορετικών ηθικών πε­ποιθήσεων. Όμως δεν μπορούν να εξευρεθούν κοινές κανονι­στικές αρχές διότι αυτές δεν μπορούν να θεμελιωθούν παρά μόνο σε αναφορά με μιαν αντίληψη του αγαθού για τον άν­θρωπο. Καταλήγουμε, επομένως, σε ένα σύνολο γενικών ηθι­κών αρχών πέρα από τις οποίες κάθε επιχειρηματολογία καθί­σταται αδύνατη. Σε μια τέτοια κατάσταση δύο τρόποι κοινω­νικής ζωής μας απομένουν. Σύμφωνα με τον ένα, κυριαρχούν οι ελεύθερες και αυθαίρετες επιλογές των ατόμων. Σύμφωνα με τον άλλο, εγκαθιδρύεται ένα πρωτίστως γραφειοκρατικό και νομικό κράτος, το οποίο προσπαθεί να ελέγξει τις αυθαί­ρετες επιλογές.

Στο είδος αυτό της κοινωνίας ο τύπος του αν­θρώπου που επικρατεί είναι ο δεξιοτέχνης ή ο εμπειρογνώ­μων, ο άνθρωπος δηλαδή ο οποίος ανεξάρτητα από οτιδήπο­τε άλλο είναι ένας τεχνοκράτης ή μηχανικός. Δεν ενδιαφέρε­ται ή, μάλλον, δεν τον απασχολεί διόλου η προαγωγή του κοι­νού αγαθού της κοινωνίας του, αφού κάτι τέτοιο παραβιάζει την αρχή της ουδετερότητας που αποδέχεται, αλλά μόνον η ανάπτυξη της εμπειρογνωμοσύνης στο συγκεκριμένο πεδίο με το οποίο ασχολείται. Ως ικανός τεχνοκράτης εργάζεται για την περαιτέρω ανάπτυξη της δεξιότητας του, ενώ παράλληλα αφήνει στο σύγχρονο, φιλελεύθερο, γραφειοκρατικό κράτος να καθορίσει το πλαίσιο εντός του οποίου θα τύχουν εφαρμο­γής στην κοινωνία τα αποτελέσματα της επιστήμης του.

[1] Ελένη Καλοκαιρινού, «Η επίδραση της αρχαίας ελληνικής σκέψης στην σύγχρονη Βιοηθική», από το συλλογικό έργο των Κουζνέφσκι και Πολάνσκυ «Βιοηθική», σελ.548-549, εκδόσεις Τραυλός 2007.

Διπλωματία

Ο εχθρός του φίλου μου κι ο φίλος του εχθρού μου[1]

Μετά τον τερματισμό του πολέμου του 1897 και την αποκατάσταση της ειρήνης, οι προσπάθειες για διμερή ελληνοτουρκική συνεννόηση προσέκρουαν εξακολουθητικά σε δυσεπίλυτες επιμέρους διαφορές αλλά και στην μονιμότερη δυσπιστία ανάμεσα στις δύο κυβερνήσεις. Οπωσδήποτε, η Πύλη, κάτω από την πολύπλευρη πίεση των Σέρβων, των Βουλγάρων, των Αλβανών, ακόμη και αυτών των Νεοτούρκων, επιχειρούσε τολμηρό «άνοιγμα» προς την κατεύθυνση της Αθήνας. Την άνοιξη του 1899, οι εκπρόσωποι του σουλτάνου δεν δίσταζαν να υπαινιχθούν τη σύναψη διμερούς συμμαχίας ή και στρατιωτικής συμβάσεως. Η ελληνική πλευρά, χωρίς να αποποιηθεί την αρχή των τουρκικών προτάσεων, πρότασσε τη διευθέτηση των εκκρεμών διαφορών, σε εφαρμογή των διατάξεων της συνθήκης του 1897. Αλλ’ η διαπραγμάτευση των όρων της προξενικής συμβάσεως και της συνθήκης εμπορίου ανάμεσα στις δύο χώρες δεν έμελλε να απολήξει σε θετικό αποτέλεσμα πριν από την πάροδο τριών χρόνων. Η προσέγγιση των αντίθετων απόψεων και η συνακόλουθη συνομολόγηση των διμερών αυτών πράξεων εξασφαλιζόταν τελικά με διαιτητική απόφαση των πρεσβευτών των Μεγάλων Δυνάμεων στην Κωνσταντινούπολη. Ο διακανονισμός όμως των εκκρεμών ελληνοτουρκικών διαφορών, άμεσα συνυφασμένος με την ένταση της βουλγαρικής πίεσης στη νότια βαλκανική, μολονότι επαύξησε την ανταλλαγή φιλοφρονήσεων, δεν άρκεσε και πάλι για να εξασφαλίσει την πολιτική προσέγγιση. Ασταθής στις διαβεβαιώσεις της η τουρκική πλευρά, διστακτική η ελληνική στην ανάληψη δεσμεύσεων, ικανών να περιορίσουν την ελευθερία για δράση στη Μακεδονία, δεν κατέληγαν να προσδώσουν συγκεκριμένο περιεχόμενο στην έωλη επιθυμία για στενότερη πολιτική συνεργασία.

Σταθερά αποφασισμένη, μετά το 1903, να προασπίσει ενεργά τα εθνικά συμφέροντα στην Μακεδονία, η ελληνική κυβέρνηση όχι μόνο δεν κατόρθωνε να βελτιώσει τις σχέσεις της με τις γειτονικές βαλκανικές δυνάμεις, αλλά και συνέβαλλε αθέλητα στην επιδείνωσή τους. Οι προστριβές με τη Σόφια επιτείνονταν σε συνδυασμό με την βαθμιαία ένταση του μακεδονικού αγώνα. Από την άλλη πλευρά, ο κοινός αντιβουλγαρικός προσανατολισμός δεν αρκούσε για να οδηγήσει τις κυβερνήσεις της Αθήνας και του Βελιγραδίου στην προσέγγιση και τη συνεργασία. Η ανάληψη κάθε θετικής πρωτοβουλίας προς την κατεύθυνση αυτή προσέκρουσε στην αδυναμία της Ελλάδας να αποδεχτεί τον προκαθορισμό ζωνών επιρροής στα επίμαχα εδάφη της ευρωπαϊκής Τουρκίας που να ανταποκρίνεται στις αυξημένες αξιώσεις της Σερβίας. Η τροπή, εξάλλου, των Νοτιοσλάβων γειτόνων, μετά την δολοφονία του τελευταίου Οβρένοβιτς, το 1903, προς τη στενότερη συνεργασία με τη Ρωσία, θα δυσχεράνει ακόμη περισσότερο τις προσπάθειες για τον καθορισμό ενός κοινού ελληνοσερβικού προσανατολισμού. Αρνητικά εξελίσσονταν, κάτω από την επίδραση των γεγονότων στην Μακεδονία, οι σχέσεις και με την Ρουμανία, παρά τις ενθαρρυντικές προοπτικές που είχαν διαφανεί στα πρώτα χρόνια του αιώνα. Μετά, πράγματι, την υπογραφή της εμπορικής συμβάσεων του 1900, οι ηγεμόνες των δύο χωρών είχαν συναντηθεί στην λουτρόπολη Αμπάτζια, τον Μάιο του 1901, προκειμένου να διερευνήσουν τις δυνατότητες για την αποκατάσταση στενής διμερούς συνεργασίας. Ούτε όμως η κοινή ευαισθησία απέναντι στον σλαβικό κίνδυνο, ούτε η ενεργή μεσολαβητική παρέμβαση της Αυστρίας, θα αποδεικνύονταν ικανές να αναστείλουν τις δυσμενείς επιπτώσεις από τη διαμάχη στην Μακεδονία. Η ένταση της ρουμανικής προπαγάνδας μεταξύ των Κουτσοβλάχων και η συνακόλουθη ελληνική αντίδραση επέφερε, το 1906, τη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων ανάμεσα στο Βουκουρέστι και την Αθήνα.

[1] Κωνσταντίνου Σβολόπουλου, «Ελληνική εξωτερική πολιτική, 1900 – 1945», κεφ. Α΄ «Διεθνής απομόνωση», σελ. 19-20. Εστία 1994.

Φιλοσοφικός υλισμός

Μαρξισμός και υλισμός[1]

Ο Μαρξ είναι υλιστής, με την κλασική έννοια που έχει πάρει αυτός ο όρος στην Ιστορία της Φιλοσοφίας. Μόνο μεθοδολογικά διαφοροποιείται ο δικός του υλισμός από τον κλασικό φιλοσοφικό υλισμό: είναι διαλεκτικός και όχι στατικός και μηχανιστικός. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η διαλεκτική του μαρξιστικού υλισμού προχωράει πιο πέρα από την προβληματική του κλασικού υλισμού: Η ύλη και για τον Μαρξ είναι αυτονόητα δεδομένη και οντολογικά ανερμήνευτη – μια φιλοσοφικά απολυτοποιημένη a priori «αρχή» (μεταφυσικού καθαρά χαρακτήρα). Η επιστήμη μας δίνει προοδευτικά όλο και περισσότερες πληροφορίες για τη σύσταση και τις ιδιότητες των ποικίλων μορφών της ύλης, αλλά για την φιλοσοφία η ύλη παραμένει, απλά και μόνο, μια δεδομένη πραγματικότητα καθεαυτή, η πραγματικότητα για την οποία μας πληροφορούν οι αισθήσεις. Οι πληροφορίες των αισθήσεων «καθρεφτίζουν» στο νου και τη συνείδηση του ανθρώπου την υλική πραγματικότητα και μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε τους νόμους σύμφωνα με τους οποίους αυτή η πραγματικότητα συγκροτείται. Αλλά είναι η πραγματικότητα που προηγείται, ενώ οι έννοιες, οι ιδέες, οι κατηγορίες, η λογική εξάρτηση δεν είναι παρά το καθρέφτισμα της πραγματικότητας στο νου. Ο κόσμος είναι αποκλειστικά υλικός στο σύνολό του, ό,τι υπάρχει και ό,τι γίνεται στον κόσμο είναι διάφορες μορφές μετασχηματισμών της ύλης, γιατί ουσία της ύλης είναι η κίνηση.

Αλλά και η κίνηση της ύλης είναι επίσης δεδομένη, αυτονόητη και οντολογικά ανερμήνευτη – ο μαρξιστικός υλισμός είναι διαλεκτικός όχι επειδή αναφέρει τη διαλεκτική στο συστατικό γίγνεσθαι ή στη δομή της ύλης, αλλά επειδή ερμηνεύει με βάση τον υλικό και μόνο παράγοντα τη διαλεκτική δυναμική των ανθρωπίνων σχέσεων, δέχεται δηλαδή την ύλη και τα υλικά πράγματα ως αποκλειστική αιτία και καθοριστική προϋπόθεση του κοινωνικού και ιστορικού γίγνεσθαι. Αυτό που ενδιαφέρεται τον Μαρξ δεν είναι μια φιλοσοφία που μπορεί να ερμηνεύσει τον κόσμο, αλλά μια φιλοσοφία που μπορεί να μεταμορφώσει την ανθρώπινη κοινωνία και την Ιστορία.

[1] Χρήστου Γιανναρά, «σχεδίασμα εισαγωγής στη φιλοσοφία», κεφ. 4, σελ. 209-210, εκδόσεις Δόμος 1980.

Μακεδονικό

Εις το όνομα της Μακεδονίας[1]
Η προέλευση των ονομάτων Αξιός και Βαρδάρης

Κατά το επόμενο έτος, της δεκάτης πέμπτης ινδικτιώνος (1002), ο βασιλιάς εκστράτευσε ενάντια στη Βιδίνη[2] κι αφού την πολιόρκησε συνέχεια οκτώ μήνες, την πόλη κατά κράτος εκυρίευσε. Τότε αποδείχθηκε και των αρχόντων των Βουλγάρων η πλούσια πείρα. Γιατί μαχόμενοι κατά του μηδικού πυρός το έσβηναν με ένα αγγείο[3] μεγάλης χωρητικότητας.

Ενόσω αυτός επέμενε εις την πολιορκία, ο Σαμουήλ με οδοιπορία γρήγορη και έφοδο επιτίθεται στην Αδριανούπολη, την ίδια την ημέρα της κοιμήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου, και πέφτει αιφνίδια επάνω στην πανήγυρι, που ήταν συνήθεια να τελείται κάθε χρόνο με έξοδα της πόλης, κι’ αφού επήρε λεία άφθονη, επέστρεψε στα μέρη του. Κι’ ο βασιλιάς, αφού πολύ καλά οχύρωσε τη Βιδίνη, επέστρεψε στη Βασιλεύουσα αβλαβής, ενώ στο πέρασμά του λεηλατούσε και κατέστρεφε όλα τα φρούρια των Βουλγάρων που εύρισκε μπροστά του.

Πλησιάζοντας στην πόλη των Σκοπίων ευρήκε πέρα απ’ το ποτάμι του Αξιού, αυτό που τώρα λέγεται Βαρδάριος, τον Σαμουήλ αμέριμνα να έχει κατασκηνώσει. Λεγόταν Νάξιος το ποτάμι αυτό που τώρα λέγεται Βαρδάριος, από τον Βάρδα τον Σκληρό που άλλαξε την παλαιά του κοίτη και τρέχει σ’ αυτήν που τώρα φαίνεται. Γιατί πιστεύοντας πως λόγω της πλημμύρας δεν θα μπορεί προς το παρόν τουλάχιστον να περαστεί ο ποταμός, είχε στρατοπεδεύσει απρόσεκτα. Όταν όμως ένας στρατιώτης βρήκε πέρασμα και πέρασε από ‘κει τον βασιλιά, ο Σαμουήλ αμέσως αιφνιδιάστηκε και έγινε καπνός, ενώ η σκηνή του και όλο το στρατόπεδο επέρασε στα χέρια των Ρωμαίων[4]. Ο Ρωμανός, ο γυιός του Πέτρου, του βασιλέως των Βουλγάρων, και του Βορίση αδελφός, που ονομαζόταν Συμεών με αλλαγή του ονόματος όπως και ο παππούς του, παρέδωσε στον βασιλιά την πόλη των Σκοπίων, εις την οποία είχε ταχθελί από τον Σαμουήλ ως κυβερνήτης. Κι’ ο βασιλιάς τον δέχθηκε για την καλή του την προαίρεση κι’ αφού τον έκαμε πατρίκιο και πραιπόσιτο, τον έστειλε ως στρατηγό στην Άβυδο.

[1] Ιωάννου Σκυλίτση, χρονογραφία,νεοελληνική μετάφραση του κώδικα της Μαδρίτης, σελ.391-392, εκδόσεις Μίλητος.
[2] Έδρα επισκοπής στον Δούναβη, στα βόρεια της Βουλγαρίας.
[3] Δυσεξήγητο το χωρίο: εις εν γαρ αγγείον παμπληθές ομιλούντες το Μηδικόν πυρ δια τούτου εσβένυον. Ο Θ. Κορρές διορθώνει το ομιλούντες στο σπανιώτατο ομιχούντες = ουρούντες και στηρίζει τη διόρθωση αυτή στην ιδίοτητα της αμμωνίας, και του διοξειδίου του άνθρακος που περιέχουν τα ούρα να απομονώνουν το οξυγόνο και να σβήνουν έτσι τη φωτιά.
[4] Η μάχη αυτή έγινε μεταξύ 1003 και 1004.